Đầu tháng Chín, Viện Nghiên cứu và Phát triển Di sản Việt tổ chức họp báo ra mắt chương trình mang tên "Về Nguồn", công bố sẽ hỗ trợ miễn phí việc biên soạn lại thần tích cho các di tích trên cả nước.

Ngọc xem lại đoạn video họp báo Thư gửi, do một kênh tin tức địa phương đăng tải.

Trên sân khấu, một người đàn ông trung niên, comple chỉnh tề, đứng phát biểu, giọng trôi chảy như đã tập luyện kỹ.

"...trong suốt nhiều năm qua, không ít di tích của chúng ta đã dần mất đi câu chuyện gốc của mình, do chiến tranh, do thời gian, do những đứt gãy trong việc truyền lại tri thức. Viện chúng tôi, với đội ngũ chuyên gia sử học, văn hóa học, cùng tấm lòng trân quý di sản dân tộc, mong muốn góp một phần nhỏ vào việc phục dựng lại những câu chuyện ấy, để không một vị thần nào của quê hương mình bị lãng quên..."

"Nghe hay quá," Trọng nói, giọng cay đắng. "Nghe như thể bọn họ mới chính là đội đang đi cứu các làng, không phải mình."

Thư dành ba ngày lần theo trang web của Viện, và những gì con bé tìm ra khiến cả đội im lặng rất lâu.

"Sáu mươi bốn làng," con bé nói, đặt danh sách lên bàn. "Đây là danh sách các di tích Viện đã ký hợp tác 'hỗ trợ biên soạn' từ tháng Sáu tới giờ."

"Nhiều hơn hai mươi mốt làng bọn mình biết," Ngọc nói, giọng trầm xuống.

"Nhiều hơn nhiều," Thư nói. "Chị nhớ hai mươi mốt cửa lệch mình lần ra là từ sáu mươi bốn cái đình Trường Tồn từng trùng tu. Bây giờ Viện mới, cũng chính là Trường Tồn đổi tên, đang quay lại đúng sáu mươi bốn làng ấy, nhưng lần này không giấu tên đi nữa."

Con bé ngẩng lên, mắt đầy lo lắng.

"Lần này họ đưa tên mới."

"Em nói rõ hơn được không?" Lạc hỏi.

Thư mở một tài liệu PDF, tải từ chính trang web của Viện, một bản "thần tích mẫu" họ đã biên soạn cho một trong sáu mươi bốn làng.

In đẹp, có bìa cứng, có tranh minh họa vẽ tay chuyên nghiệp, kể một câu chuyện dài, chi tiết, hấp dẫn về một vị tướng thời Trần, đánh đông dẹp bắc, có cả đối thoại, có cả miêu tả trận đánh sống động như tiểu thuyết.

"Em tra rồi ạ," Thư nói. "Làng này, theo phiếu năm ba tám, thờ một ông thầy lang, chữa bệnh cho dân trong một trận dịch, không có tích đánh trận nào cả. Cái câu chuyện tướng thời Trần này là bịa hoàn toàn, không dựa trên bất cứ nguồn nào có thể kiểm chứng."

"Nhưng nó hay hơn," Vọng nói, chậm rãi. "Hay hơn nhiều so với một ông thầy lang."

"Đúng vậy," Thư nói. "Và đấy chính là vấn đề. Làng ấy đã đồng ý dùng bản mới rồi. Em gọi hỏi, họ bảo hội đồng làng họp, biểu quyết, đa số chọn câu chuyện Viện đưa, vì nó 'xứng đáng' với công lao xây dựng lại đình to đẹp mà Viện đã tài trợ."

Ngọc ngồi im, cảm thấy một cơn lạnh chạy dọc sống lưng, không phải cơn lạnh của phép thuật, mà cơn lạnh của việc hiểu ra quy mô thật của cái mình đang đối mặt.

"Mình đã dành nửa năm để trả lại mười lăm cái tên," cô nói, chậm rãi. "Và bọn họ, chỉ trong ba tháng, đã thay được ít nhất một cái tên thật bằng một cái tên giả, có sự đồng thuận của cả làng, không cần lén lút, không cần đội lốt ai cả."

"Đây không phải Hồ Tinh nữa," Trọng nói. "Đây là người thật, làm việc này, tự nguyện."

"Có thể," Vọng nói, "nhưng thưa chị, tôi không chắc là không có Hồ Tinh đứng sau."

Cả đội quay sang anh.

"Tôi không có bằng chứng," Vọng nói, "chỉ có cảm giác. Từ hôm Voi Phục, tôi chưa cảm được Hồ Tinh ở đâu nữa, kể cả khi tôi cố tìm. Nó im hơn bất cứ lúc nào trong cả mùa. Một con vật săn mồi giỏi, khi nó im lặng lâu như thế, thường không phải vì nó bỏ cuộc."

Đêm ấy, Ngọc mở sổ, viết một trang mới, dài hơn mọi lần gần đây.

Viện Về Nguồn: 64 làng, ít nhất một làng đã đổi tên thật lấy tên giả, tự nguyện, hợp pháp, không ai ép.

Đây không còn là chuyện gỡ lốt. Đây là chuyện một cỗ máy đang sản xuất ra chính xác cái mà Hồ Tinh cần: những cái tên được hàng nghìn người tin, mà không phải sự thật.

Nếu Hồ Tinh đứng sau, hoặc chỉ đang chờ để bước vào, thì mùa thu này sẽ không còn là chuyện đi từng làng nữa. Sẽ là chuyện phải hiểu được cả cái guồng máy đang chạy.

Cô gấp sổ, nhìn ra cửa sổ, nơi ánh đèn đường hắt vào con phố Hàng Buồm đang chuyển mình sang thu.

Mười lăm cái tên đã gọi lại được. Nhưng ngoài kia, một cỗ máy khác đang chạy nhanh hơn cô tưởng, biến những cái tên giả thành sự thật được cả một cộng đồng đồng thuận, và không có phiếu năm ba tám nào cứu được cái đã bị chính người ta tự nguyện thay thế.

1. Việc các tổ chức, doanh nghiệp tài trợ "biên soạn" hoặc "phục dựng" thần tích, lịch sử di tích, đôi khi thiếu kiểm chứng khoa học nghiêm ngặt, là hiện tượng đã được một số nhà nghiên cứu di sản văn hóa cảnh báo trong bối cảnh phát triển du lịch tâm linh những năm gần đây.