Ngọc thử mọi cách trong ba ngày còn lại trước lễ hội.

Cô đề nghị chỉ cần thêm đúng bảy giây, đọc bảy cái tên riêng thay vì một câu chung, trong đúng ba mươi giây đã có sẵn. Ông trưởng ban bảo để xem xét, rồi im lặng.

Cô đề nghị một phương án khác: giữ nguyên chương trình chính, chỉ xin phép tổ chức thêm một nghi thức nhỏ, riêng, trước giờ khai mạc, ngay tại chính đình Mai Động, không ảnh hưởng gì tới sự kiện lớn. Ông trưởng ban bảo phải xin ý kiến cấp trên, việc này liên quan tới lịch trình chung của cả bảy di tích, không đơn giản.

Cô nhờ Hiên viết một bài, hy vọng lặp lại phép màu Phù Xá. Hiên viết thật, đăng thật, nhưng lần này không lan tỏa như trước. Bài viết về một lễ hội thành công, đang chuẩn bị bước sang năm thứ mười, không có kịch tính nào để người đọc bám vào, chỉ có một câu hỏi khó chịu ở giữa bài mà phần lớn người đọc lướt qua.

"Em xin lỗi chị," Hiên nói qua điện thoại. "Lần này không ăn thua. Người ta thích câu chuyện có anh hùng, có villain, có cái kết đẹp. Cái này chỉ là một câu hỏi khó trả lời, không phải câu chuyện."

Đêm trước lễ hội, cả đội ngồi lại ở nhà nghỉ, mệt mỏi và cụt hứng.

"Chị ơi," Trọng nói, "hay là mình bỏ qua Mai Động, coi như nhóm Ba, để đấy như Yên Duyên?"

"Chưa," Ngọc nói. "Còn một cách."

"Cách gì?"

"Không sửa được cái lớn," cô nói, "thì mình làm cái nhỏ, đúng như ở Kẻ Trai."

Sáng hôm sau, trước khi lễ hội quận khai mạc lúc chín giờ, đội có mặt ở đình Mai Động từ sáu giờ, cùng bảy tám cụ già trong làng còn nhớ và còn muốn, những người Vọng đã âm thầm liên hệ suốt tuần qua.

Không có sân khấu, không có băng rôn, không có ống kính truyền hình. Chỉ có một hương án nhỏ dựng trong sân đình vắng, một bó hương, và một bài văn tế ngắn Thư soạn lại từ chính cái tên đọc được trong phiếu năm ba tám.

Ông cụ già nhất đọc, giọng run vì tuổi tác chứ không phải vì xúc động lớn lao như ở Thượng Cát. Cả sân chỉ hơn chục người, im lặng, không có tiếng vỗ tay nào khi ông đọc xong.

Đọc xong, mọi người lặng lẽ giải tán, mỗi người về nhà chuẩn bị đi xem lễ hội lớn của quận, bắt đầu lúc chín giờ, nơi họ sẽ lại nghe đúng câu "các vị Thành hoàng bản cảnh" quen thuộc.

Một bà cụ, trước khi ra về, nắm tay Ngọc, giọng áy náy.

"Cô ơi, tôi vẫn phải đi xem lễ hội lớn đấy," bà nói, như xin lỗi. "Cháu tôi nó múa trong đội văn nghệ, tôi phải đi cổ vũ nó."

"Bà cứ đi ạ," Ngọc nói. "Cháu không trách bà đâu."

"Tôi biết cô không trách," bà cụ nói, "nhưng tôi vẫn thấy áy náy. Sáng nay tôi đọc tên ngài xong, lòng nhẹ hẳn đi, mà lát nữa ra đến sân khấu lớn kia, nghe người ta đọc câu chung chung, tôi lại thấy mình vừa làm một việc chẳng để làm gì."

Bà đi khuất sau cánh cổng đình, và Ngọc đứng lại nhìn theo, hiểu rằng cái câu bà cụ vừa nói chính là cái đang đè nặng lên ngực cô từ sáng tới giờ.

Ngọc đứng lại một mình sau khi mọi người đã về, nhìn cái hương án nhỏ, nhìn khói hương tan dần trong sân đình vắng.

Lạc tới bên cạnh, đặt tay xuống nền gạch.

"Sao anh?" cô hỏi, dù cô đã đoán được câu trả lời.

"Cũng như Yên Duyên," anh nói. "Có động, nhưng không đầy. Mười mấy người, một buổi sáng, không địch nổi ba mươi giây câu chung chung được lặp lại chín năm liền trước hàng nghìn người."

Ngọc gật đầu, không ngạc nhiên, chỉ buồn.

"Cái này khác Yên Duyên ở đâu đó," cô nói. "Yên Duyên là làng chết, không còn ai. Mai Động thì làng sống, rất sống, chỉ có điều cái sống ấy không còn thuộc về cái tên riêng nữa. Nó thuộc về một cái gì to hơn, đẹp hơn, và cái riêng bị nuốt vào trong đó."

Tối hôm ấy, cô viết vào sổ, chữ nặng nề hơn mọi lần.

Yên Duyên chết vì không còn người. Mai Động chết vì có quá nhiều người, nhưng tất cả đều đang nhìn về một hướng khác, một hướng lớn hơn, đẹp hơn, và không ai còn quay lại nhìn cái tên nhỏ bé của chính làng mình.

Tôi không biết cách nào gỡ được cái này. Có lẽ phải chờ, chờ đến khi có ai đó bên trong bộ máy ấy tự hỏi lại câu hỏi mình đã hỏi hôm nay. Mình không thắng được bằng cách đứng ngoài đẩy vào.

1. Trong truyền thông về văn hóa, những câu chuyện có xung đột rõ ràng và kết thúc thỏa mãn thường lan tỏa mạnh hơn những vấn đề mang tính cấu trúc, khó quy về một nguyên nhân hay một giải pháp đơn giản.