Đông Cốc là làng đầu tiên khiến Thư nghi ngờ chính cái công cụ con bé vẫn tin tưởng nhất.

Phiếu năm ba tám của làng này ghi rất gọn: bản xã phụng thờ Thành hoàng, hiệu Bản Cảnh Tôn Thần, không rõ lai lịch, thờ từ lâu đời.

Không tên. Không tích. Không có gì để đọc lên trong lễ xưng danh.

"Chị ơi, cái này lạ," Thư nói, ngồi trước tờ phiếu, "mọi làng khác, kể cả làng nghèo nhất, cũng cố kể được vài dòng tích. Làng này thì như thể người khai cố tình không viết gì."

Con bé lật lại mấy chục phiếu khác đã đọc từ đầu mùa, đặt cạnh nhau so sánh.

"Chị nhìn cách người ta khai làng khác mà xem," nó nói. "Làng nghèo nhất cũng cố nặn ra được một câu, dù là câu ngắn cụt lủn, dù chỉ có nửa dòng. Người khai phiếu, dù là ai, cũng có cái bản năng muốn nói cho được cái gì đó về vị thần của làng mình. Đây thì khác hẳn. Câu này viết ra để không nói gì cả, mà em thấy nó được viết rất khéo, khéo đến mức người đọc thoáng qua sẽ tưởng đây chỉ là một làng nghèo nàn về tích truyện, chứ không nghĩ là có ai cố tình giấu."

"Em nghĩ có gì đằng sau à?"

"Em không dám đoán," Thư nói. "Nhưng bốn tháng nay em đọc cả trăm cái phiếu, và đây là phiếu đầu tiên khiến em thấy rờn rợn theo kiểu khác. Không phải rờn rợn vì có gì siêu nhiên. Rờn rợn vì em cảm được có một người ngồi viết câu này, tay run, và cố viết cho thật vô thưởng vô phạt."

Ngọc xuống làng, tìm được cụ Vấn, chín mươi hai tuổi, người già nhất Đông Cốc còn minh mẫn.

Cụ ngồi trên chõng tre, tai đã nặng, phải hỏi to cụ mới nghe.

"Cô hỏi về ngài à," cụ nói, sau khi Ngọc lặp lại câu hỏi lần thứ ba. "Cái ấy bố tôi có dặn, nhưng dặn là đừng nói với người lạ."

"Sao lại đừng nói ạ?"

Cụ Vấn im một lúc, mắt nhìn ra sân, như đang lục lại một ký ức xếp rất sâu.

"Hồi bố tôi còn trẻ," cụ nói, "làng có một người đứng ra cầm đầu chống lại việc quan trên bắt đóng sưu cao, bắt đi phu không công. Người ấy tổ chức được cả mấy làng quanh đây, làm ầm lên một dạo, sau bị bắt, bị đày đi xa, không ai biết còn sống hay đã chết."

"Người ấy có liên quan gì đến Thành hoàng ạ?"

"Người ấy chính là Thành hoàng làng này," cụ Vấn nói, hạ giọng dù chẳng còn ai nghe lỏm. "Làng lập miếu thờ sau khi người ấy bị bắt đi, thờ ngầm, không dám nói ra, sợ liên lụy."

Cụ Vấn kể tiếp, chậm rãi, và Ngọc phải ngồi sát lại mới nghe rõ hết.

Năm một chín ba tám, khi người của chính quyền đương thời xuống các làng phát phiếu bắt khai thần tích, lý trưởng Đông Cốc khi ấy đứng trước một lựa chọn khó.

Khai đúng sự thật, rằng làng thờ một người từng cầm đầu chống lại chính cái chính quyền đang phát phiếu, là việc nguy hiểm, có thể khiến cả làng bị để ý, bị làm khó dễ.

Không khai gì cả cũng nguy, vì phiếu là văn bản chính thức, bỏ trống sẽ bị hỏi lại.

Ông lý trưởng chọn cách thứ ba: khai có, nhưng khai mờ. Một cái tên chung chung, không lai lịch, không tích, đủ để điền vào chỗ trống mà không nói ra được gì cụ thể.

"Ông ấy khôn," cụ Vấn nói. "Ông ấy giấu ngài sau một câu vô nghĩa, để không ai từ bên ngoài lần ra được. Còn trong làng thì người ta vẫn biết, vẫn truyền miệng, chỉ là không viết ra giấy."

"Thế bây giờ làng còn ai nhớ tên thật không ạ?" Ngọc hỏi.

Cụ Vấn gật đầu, chậm.

"Tôi nhớ," cụ nói. "Bố tôi dặn tôi, dặn đi dặn lại, phải nhớ, vì có ngày sẽ được nói ra."

Ngọc ngồi thẳng lên.

"Bố cụ dặn thế bao giờ ạ?"

"Trước khi ông mất," cụ Vấn nói. "Ông bảo tôi, con ạ, thời thế rồi sẽ đổi, có ngày người ta không còn phải sợ cái tên ấy nữa. Ông dặn tôi giữ, để truyền cho ai đó biết cách dùng nó đúng lúc."

Cụ nhìn Ngọc, và trong đôi mắt đã mờ đục vì tuổi tác, có một ánh sáng rất tỉnh táo.

"Tôi nghĩ cô chính là cái người bố tôi nói tới," cụ nói. "Chín mươi hai năm tôi giữ cái tên này trong đầu, chờ đúng lúc."

Ngọc không hỏi cái tên ngay lúc ấy.

Cô ngồi im một lúc, để cho câu nói của cụ Vấn lắng xuống, rồi cô hỏi một câu khác, câu mà cô nghĩ mãi trên đường xuống làng.

"Cụ ơi, chín mươi hai năm giữ một bí mật như thế, cụ có bao giờ mệt không ạ?"

Cụ Vấn cười, tiếng cười khô, nhưng có gì đó nhẹ nhõm trong đó.

"Mệt chứ, cô," cụ nói. "Có những lúc tôi tưởng chẳng ai cần đến nó nữa, tưởng mình giữ một cái vô ích, tưởng mình sẽ chết đi mà không kịp trao cho ai. Con cháu tôi đứa nào tôi cũng thử kể, nhưng chúng nó nghe xong thì bảo là chuyện ngày xưa, giờ ai còn quan tâm."

"Thế cụ có định kể cho ai khác không, nếu cháu không xuống?"

"Tôi định kể cho đứa cháu gái út," cụ nói, "năm nay nó học đại học trên Hà Nội, sang năm về nghỉ hè tôi định kể. Nhưng cô xuống trước, thế cũng tốt, đỡ phải chờ."

Cụ vỗ nhẹ lên đầu gối, một cử chỉ của người vừa trút được một gánh nặng đè lên suốt đời.

"Bây giờ cô hỏi đi," cụ nói. "Tôi đọc tên cho cô nghe."

1. Trong các cuộc điều tra hành chính thời thuộc địa, người khai báo ở địa phương không phải lúc nào cũng cung cấp thông tin đầy đủ hoặc chính xác; việc cố tình khai mờ, khai thiếu để tránh rủi ro chính trị hoặc bảo vệ bí mật cộng đồng là hiện tượng đã được giới nghiên cứu lưu ý khi sử dụng các nguồn tư liệu điều tra dạng này. 2. Phong trào phản kháng chính sách sưu thuế và lao dịch ở nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XX từng nổ ra ở nhiều nơi, với các hình thức đấu tranh và mức độ đàn áp khác nhau tùy địa phương; nhiều người tham gia bị bắt giữ, lưu đày, và tin tức về số phận sau đó thường không đến được với gia đình.