Người tìm đến đội, không phải ngược lại, là một phụ nữ chừng bốn mươi tuổi, tên Đỗ Thị Nhàn, và bà tự giới thiệu là hậu duệ đời thứ năm của Đỗ Văn Cả.

Bà tìm gặp Ngọc ở quán nước đầu làng, tối hai mươi chín, sau khi nghe tin đồn có người ở Hà Nội xuống hỏi chuyện cái tên trên bảng đá.

"Cô là người hỏi chuyện ông Khang bịa tên phải không?" bà hỏi thẳng, không vòng vo.

"Cháu không nói bịa ạ. Cháu chỉ..."

"Cô cứ nói bịa đi," bà Nhàn ngắt lời, giọng gằn. "Nhà tôi giữ gia phả họ Đỗ năm đời, trong đó ghi rõ cụ tổ năm đời của tôi là Đỗ Văn Cả, đội trưởng tuần đinh, chết giữ cầu. Không phải tướng nào cả. Suốt hai mươi năm nay tôi phải nghe người ta gọi cụ tổ nhà tôi bằng một cái tên của người tỉnh khác."

Ngọc lặng người.

"Bác không nói với ai à?"

"Nói rồi," bà Nhàn nói, cay đắng. "Ngay từ khi ông Khang làm hồ sơ, bố tôi đã lên ủy ban phản đối. Người ta bảo bố tôi là phá đám, cản trở phát triển kinh tế địa phương. Bố tôi già rồi, mệt mỏi, thôi không nói nữa. Ông mất năm ngoái, dặn tôi giữ gia phả, không dặn gì thêm."

Bà rót nước, tay hơi run.

"Tôi tưởng chuyện này chết theo bố tôi. Cô xuất hiện, tôi mới dám nói lại."

Đêm ấy, Ngọc gọi cho Hiên.

"Chị ơi," Hiên nói, sau khi nghe hết, giọng vừa mừng vừa e dè, "cái này khác Phù Xá nhiều. Phù Xá là giấu vì xấu hổ. Cái này là... có người bịa, có người hưởng lợi, có gia đình bị gạt ra bên lề hai chục năm. Nếu em viết, sẽ có người mất tiền thật."

"Chị không nhờ em viết bài đâu," Ngọc nói. "Chị chỉ hỏi em một câu. Nếu bây giờ làng Đại Từ chịu sửa một nửa, sửa tên nhưng giữ được cái thu hút khách, em nghĩ có cách nào không?"

Hiên im một lúc.

"Có," cô nói chậm. "Câu chuyện thật ra hay hơn câu chuyện bịa, chị ạ. Một ông tuần đinh nhỏ bé giữ cầu cứu cả làng, để hai chục năm sau hậu duệ ông ấy vẫn âm thầm giữ đúng sự thật dù bị gạt ra rìa. Cái ấy làm phim tài liệu được."

Sáng ba mươi, Ngọc gặp lại ông chủ tịch, lần này có bà Nhàn đi cùng, và có một tờ giấy Hiên gửi qua đêm: đề cương một bài viết, chưa đăng, chỉ để ông chủ tịch xem trước.

Ông đọc, mặt tái đi, rồi đỏ lên.

"Cô dọa tôi," ông nói.

"Cháu không dọa," Ngọc nói. "Bài này chưa đăng, và sẽ không đăng nếu bác không muốn. Cháu chỉ cho bác xem để bác biết, cái sự thật này sớm muộn cũng lộ, vì bà Nhàn còn giữ gia phả, và con cháu bác Nhàn sẽ không im mãi."

Cô đẩy tờ giấy lại gần ông.

"Cháu nghĩ bác nên là người kể trước, không phải người bị lộ."

Ông chủ tịch im suốt nửa tiếng.

Rồi ông triệu tập gấp một cuộc họp ban quản lý di tích, chiều hôm ấy, và Ngọc không được mời vào, chỉ đứng ngoài cùng bà Nhàn đợi.

Kết quả ra vào lúc gần tối: làng sẽ giữ nguyên cấu trúc lễ hội, giữ nguyên các hoạt động du lịch, nhưng phần văn tế sẽ được viết lại, xưng đúng tên Đỗ Văn Cả, kèm một đoạn giới thiệu mới, được ông chủ tịch đích thân soạn, gọi là "khám phá lịch sử sâu hơn của di tích, càng thêm tự hào". Bảng đá cổng làng sẽ được thay, không xóa hẳn dòng chữ cũ mà thêm một tấm bảng phụ bên cạnh, giải thích "quá trình nghiên cứu và đính chính".

"Nghe thì ổn đấy chị," Trọng nói, khi cả đội họp lại tối hôm ấy.

"Ổn," Ngọc nói, "nhưng cũng không hẳn ổn."

Thư ngồi im, tay vẫn cầm bút chì, không viết gì vào sổ.

"Chị ơi," con bé nói, "em nghĩ mãi câu này từ chiều tới giờ. Mình đi hai mươi mốt làng, mỗi làng mình đều hỏi cùng một câu: ngài tên gì. Nhưng lần này, cái tên đúng vẫn giữ nguyên cấu trúc sai."

"Cấu trúc nào?"

"Cấu trúc đổi tên vì có lợi," Thư nói. "Hai mươi năm trước người ta đổi tên vì cái tên cũ không đủ hoành tráng để xin xếp hạng di tích. Bây giờ người ta đổi lại tên đúng, cũng vì có lợi, vì sợ bị bóc phốt, vì có bài báo. Cả hai lần, cái quyết định vẫn đi từ chỗ có lợi hay không có lợi, không phải từ chỗ đúng hay sai."

Vọng, ngồi ở góc phòng, lên tiếng, chậm rãi như thường lệ.

"Thưa chị," anh nói, "tôi nghĩ cô Thư nói trúng. Ở Thượng Cát, hai ông già bắt tay nhau không phải vì sợ ai bóc phốt. Họ làm vì họ thấy xấu hổ với chính mình, xấu hổ với đứa trẻ trôi sông không ai nhận. Còn ở đây..."

Anh không nói hết câu, nhưng không ai cần anh nói hết.

Hội diễn ra mùng hai tháng Tư, đúng lịch.

Văn tế đọc tên Đỗ Văn Cả, đọc đúng, đọc rõ, cả sân đình vài trăm người, trong đó có không ít khách du lịch tò mò tới xem "lễ đính chính lịch sử" mà một bài báo nhỏ của Hiên, đăng đúng sáng hôm ấy với sự đồng ý của ông chủ tịch, đã nhắc tới.

Bà Nhàn đứng ở hàng đầu, khóc suốt buổi lễ.

Nhưng Lạc, đứng ở cuối sân, tay áp xuống nền gạch, mặt anh không giãn ra như ở Thượng Cát hay Phù Xá.

"Sao thế anh?" Ngọc hỏi khẽ.

"Tên đúng rồi," anh nói, "nhưng cái rễ vẫn không sạch."

"Nghĩa là sao?"

Anh nhìn ra sân, nhìn đám khách du lịch đang giơ điện thoại chụp, nhìn mấy quầy hàng lưu niệm dựng sát tường đình bán móc khóa in hình "ông tướng Đại Từ" cũ chưa kịp gỡ.

"Người ta đọc đúng tên rồi," Lạc nói, "nhưng người ta vẫn đang bán cái tên ấy, chị ạ. Vẫn cùng một cách nghĩ, chỉ đổi nhãn. Cái ấy tôi không biết gọi là gì, nhưng tôi cảm được nó, và nó không giống cái sạch tôi cảm ở Thượng Cát."

Tối hôm ấy, Ngọc viết vào sổ, chậm hơn mọi lần.

Làng 4/19: Đại Từ, mùng 2 tháng Tư. Tên đã đúng. Nhưng anh Lạc bảo cái rễ chưa sạch.

Cô dừng bút, nhìn ra ngoài cửa sổ nhà khách, về phía cái cổng tam quan còn sáng đèn dù đã khuya.

Đây là làng đầu tiên mình sửa được tên mà không thấy nhẹ người hẳn. Mình không biết phải viết gì thêm. Chỉ ghi lại, để sau này nếu có chuyện gì xảy ra ở đây, mình còn nhớ là đã có người cảnh báo.

1. Gia phả dòng họ, khi được lưu giữ liên tục qua nhiều đời và đối chiếu được với tư liệu độc lập khác, là một trong những nguồn quan trọng để kiểm chứng lại các bản thần tích đã bị chỉnh sửa qua thời gian.