Rằm tháng Ba, sân đình Phù Xá dựng rạp, kê bàn, và có một chiếc ô tô bốn chỗ biển thành phố đỗ ngoài cổng từ sớm.

Ngọc nhận ra người bước xuống xe. Cô gái ấy chừng hai mươi bảy, máy ảnh đeo trước ngực, và cô đã gặp cô ấy hôm qua, ở làng Đại Từ bên cạnh, lúc đội tạt qua để xem tình hình làng ấy trước khi quay lại Phù Xá.

Cô gái tên Hiên, làm cho một trang tin về du lịch tâm linh, xuống Đại Từ để viết bài về "ngôi làng có vị tướng thiêng", theo lời mời của chính quyền xã.

"Chị cũng xuống Phù Xá ạ?" Hiên hỏi, ngạc nhiên khi thấy Ngọc.

"Vâng. Bên này hội hôm nay."

"Em định về rồi, nhưng nghe bảo hội hai làng liền ngày nên em tạt qua xem cho biết." Hiên nhìn quanh sân đình, cái đình nhỏ hơn Đại Từ nhiều, không có cổng tam quan to, không có bãi đỗ xe riêng. "Làng này thờ ai chị nhỉ?"

Ngọc nhìn ông Phúc đang đứng ở gần hương án, tay cầm mấy tờ giấy, mặt căng thẳng.

"Lát nữa chị biết," cô nói.

Sáng qua, ở Đại Từ, Ngọc đã đứng đúng chỗ Hiên vừa đứng: trước cổng tam quan sơn son thếp vàng, trước bãi đỗ xe rải sỏi, trước tấm bảng đá lớn ghi công trạng một vị tướng bằng những dòng chữ vàng chải chuốt.

Cô không định ở lại lâu. Đại Từ còn chưa tới lượt trong tờ giấy ba cột của Thư, còn hơn một tháng nữa mới vào hội. Nhưng đứng nhìn cái cổng ấy, nhìn cách người ta xếp gạch, cách người ta chăm hai hàng cây, cô thấy trong ngực mình dấy lên một cái gì đó không rõ tên, một linh cảm mà cô chưa có bằng chứng để gọi thành lời.

"Anh Lạc," cô hỏi, lúc đó, "anh thấy gì không?"

Lạc đặt tay xuống nền sân Đại Từ, và anh im lặng rất lâu, lâu hơn bất cứ lần nào trước đó.

"Có," anh nói cuối cùng. "Có cái rễ, to, khỏe, đầy."

"Thế thì tốt."

"Không hẳn," Lạc nói, và anh nhìn cô. "Nó đầy, nhưng nó không đều. Chị Ngọc, một cái mạch tự nhiên nó dày lên từ từ, qua trăm năm, như vân gỗ. Cái này nó dày lên đột ngột, ở một khúc, như có ai đổ nước vào cho nhanh đầy."

Ngọc không hỏi thêm hôm ấy. Cô chỉ ghi lại một dòng trong sổ, dòng mà bây giờ, đứng ở Phù Xá nhìn Hiên chuẩn bị máy ảnh, cô lại nhớ tới.

Lễ tế bắt đầu lúc chín giờ.

Ông Phúc không phải chủ tế, ông đứng ở hàng đầu trong đám bồi tế, và người đọc văn tế là một ông cụ bảy mươi, giọng còn khỏe.

Đến chỗ xưng danh, ông cụ dừng lại theo đúng cái lệ mà làng này đã giữ mười lăm năm: đọc bốn chữ chung chung, bà cô bản thổ, rồi đọc tiếp.

Ngọc đứng ở cuối sân, tim thắt lại.

Rồi cô nhìn thấy ông Phúc bước lên.

Ông đi chậm, và khi ông đứng cạnh chiếu tế, cả sân hơi lao xao, vì đây không phải chỗ của người tài trợ, đây là chỗ của người tế.

"Thưa các cụ, thưa bà con," ông nói, giọng run, và ông cầm một tờ giấy trên tay, tờ giấy Thư đã chép lại cho ông tối hôm qua theo yêu cầu của chính ông.

"Con xin thưa với bà con một chuyện con giấu đã mười lăm năm."

Cả sân im.

Ông đọc.

Ông đọc tên thật của bà, đọc cả cái đoạn dịch tả, cái đoạn hoãn cưới, cái đoạn nhà trai bỏ đi sau hai tháng đợi, cái đoạn bà chết vì lây bệnh từ chính người bà chăm.

Giọng ông vỡ ra ở đoạn cuối.

"Con là cháu của một người được nuôi bằng nghề của ngài," ông nói. "Bà nội con nuôi con lớn bằng đúng cái nghề ngài từng làm. Mười lăm năm nay con bỏ tiền sửa đình cho ngài, mà con không dám gọi tên ngài, vì con sợ người ta chê làng mình nghèo, chê ngài không có công trạng như tướng như quan."

Ông cúi đầu.

"Hôm nay con xin lỗi ngài. Và con xin lỗi bà con, vì mười lăm năm con đã để cái sợ của con làm cả làng cùng quên."

Hiên đứng cạnh Ngọc, tay giơ máy ảnh lên nửa chừng rồi hạ xuống, quên cả bấm.

"Chị ơi," cô nói khẽ, "cái này..."

Ngọc không trả lời, chỉ gật đầu về phía sân, ra hiệu cô nghe tiếp.

Ông cụ đọc văn tế cầm lại tờ giấy, và ông đọc lại đoạn xưng danh, lần này đọc đủ, đọc tên thật, đọc tước hiệu mà phiếu năm ba tám còn giữ được.

Cả sân đọc theo, không cần ai bảo, theo đúng cái bản năng mà Thư gọi là dân làng biết lúc nào phải nhắc lại lời quan trọng.

Sau lễ, Hiên tìm Ngọc.

"Chị ơi, em không viết bài về Đại Từ nữa," cô nói, mắt vẫn còn đỏ. "Em viết về đây."

"Sao lại đổi?"

"Vì tướng thì làng nào chả có tướng, chị ạ." Hiên lắc đầu, cười qua nước mắt. "Nhưng một bà bỏ đám cưới của mình để đi cứu người, ở lại chết cùng người mình chăm, cái ấy em chưa viết bao giờ. Độc giả sẽ thích cái này hơn tướng nhiều."

Cô giơ máy ảnh, chụp một tấm cái sân đình nhỏ, cái hương án giản dị, đám đông đang lục tục ra về.

"Với lại," Hiên nói thêm, "em thấy xấu hổ."

"Xấu hổ gì ạ?"

"Xấu hổ vì suýt nữa em cũng nghĩ như ông Phúc," cô nói. "Em xuống định viết cho có vẻ hoành tráng. Suýt nữa em bỏ qua đúng cái đáng viết nhất."

Bài viết của Hiên đăng ba hôm sau, tiêu đề đơn giản: Người đàn bà bỏ đám cưới đi chống dịch, một trăm năm sau làng mới dám gọi tên.

Bài được chia sẻ nhiều hơn Hiên tưởng.

Ông Phúc gọi cho Ngọc tối hôm bài đăng, giọng vui hơn cô từng nghe.

"Cô Ngọc ơi," ông nói, "có mấy đoàn ở tận Hải Phòng gọi hỏi đường xuống thăm đình rồi."

"Bác vui chứ ạ?"

"Vui." Ông cười. "Tôi vui không phải vì có khách đâu, cô ạ. Tôi vui vì hóa ra cái tôi giấu suốt mười lăm năm lại chính là cái người ta thích nhất."

Ngọc gấp sổ tối hôm ấy, viết thêm một dòng.

Làng 3/19: Phù Xá, rằm tháng Ba. Xong. Cái xấu hổ hóa ra là cái đáng tự hào nhất, chỉ cần có ai đọc to lên một lần.

Cô ngồi nhìn dòng chữ ấy một lúc, rồi viết thêm bên dưới, nhỏ hơn:

Không phải làng nào cũng may mắn có một nhà báo tình cờ đứng đúng chỗ. Lần sau đừng trông chờ vào may mắn.

1. Việc chính quyền xã hoặc cá nhân mời báo chí, người làm nội dung số xuống viết bài quảng bá cho các di tích tâm linh, lễ hội địa phương là hoạt động phổ biến hiện nay nhằm thu hút khách du lịch và đầu tư.