Hai ông vào nhà khách, ngồi xuống hai đầu cái bàn gỗ, cách nhau đúng chiều dài cái bàn.

Ngọc pha trà. Thư dậy, dụi mắt, ngồi xuống góc bàn với quyển sổ. Lạc đứng ở cửa. Trọng đi đun thêm nước.

"Chúng tôi có gặp nhau," ông Thoan nói. "Tối qua."

Ông không nói gặp ở đâu, gặp thế nào, và không ai hỏi.

"Chúng tôi thống nhất là đọc," ông Sâm nói. "Năm nay đọc lại."

Thư đặt bút xuống.

"Nhưng vướng một chỗ," ông Thoan nói. "Nên chúng tôi mới sang."

Cái vướng ấy, ông Thoan trình bày rất gọn, đúng kiểu người từng dạy học.

Theo lệ, bài văn tế do chủ tế đọc. Chủ tế chỉ có một người. Đứng ở giữa chiếu, mọi việc quy về một chỗ, đó là cái gốc của tế lễ.

"Bây giờ nếu tôi đọc," ông Thoan nói, "thì họ Đào nhìn lên chiếu, họ thấy một ông họ Nguyễn đứng đấy tuyên bố ngài không phải tổ họ Đào. Cô thấy cái ấy nó ra làm sao chưa."

"Còn nếu tôi đọc," ông Sâm nói, "thì họ tôi nhìn lên chiếu và họ thấy tôi bán họ."

Ông cụ ấy nói câu đó rất bình thản, và Ngọc nhìn thấy trên mặt ông cái mà cô đã nhìn thấy hôm qua khi ông đứng chống tay lên bàn.

"Hai bác không đọc chung được ạ?" Thư hỏi.

"Không có lệ nào thế cả, cô ạ," ông Thoan nói. "Chủ tế một người. Bồi tế thì đứng hai bên nhưng không đọc."

Ông nhìn Ngọc.

"Nên chúng tôi sang hỏi cô. Cô đi nhiều làng, cô có thấy ở đâu người ta làm khác không?"

Ngọc ngồi im.

Cô muốn nói một cái gì đó hữu ích. Cô lục trong đầu tất cả những gì cô biết về tế lễ, và cái cô biết thì ít, vì cô là đứa bán nước chứ không phải người làm nghề này, và cái ít ỏi ấy cô học lỏm ở điện cô Diệu mười lăm năm.

"Cháu không biết ạ," cô nói.

Cô nói thật, và cô thấy hai ông cụ hơi sụp xuống.

Rồi cô kéo tập giấy về phía mình.

"Nhưng cháu đọc lại cái này thì cháu thấy một chỗ," cô nói. "Cháu không biết nó có dùng được không, hai bác nghe rồi hai bác xem."

Cô lật tờ giữa, dò xuống, và cô đọc to đoạn ấy lên.

Bản xã nuôi. Nuôi chung, mỗi nhà một tháng, luân phiên, không ai nhận làm con riêng.

Cô đặt tờ giấy xuống.

"Cháu chỉ nghĩ thế này thôi ạ. Cái làng này ngày xưa nuôi ngài bằng cách chia đều ra. Mỗi nhà một tháng. Không nhà nào nhận riêng."

Cô nhìn hai ông.

"Bây giờ đến lúc gọi tên ngài thì cháu không biết vì sao nó lại phải quy về một người."

Ông Sâm là người hiểu ra trước.

Ông ngồi thẳng lên, và ông nhìn ông Thoan, và trong ba mươi giây sau đó không ai nói gì.

"Bác Thoan," ông Sâm nói.

"Ừ."

"Cả làng đọc."

Ông Thoan chớp mắt.

"Chủ tế vẫn tế," ông Sâm nói. Ông nói nhanh dần, và tay ông bắt đầu khua. "Vẫn đủ lệ, vẫn dâng hương dâng rượu, vẫn đọc văn tế. Nhưng đến chỗ xưng danh thì chủ tế ngừng. Ngừng lại. Rồi cả sân đọc."

"Cả sân?"

"Cả sân." Ông Sâm quay sang Ngọc. "Cô cho tôi hỏi, ở cái làng Hạ Sen của cô ấy, cái ông bảy mươi tám tuổi hạ tờ giấy xuống bảo là tôi không đọc bừa ấy, ông ấy đọc một mình có phải không?"

"Vâng ạ."

"Ừ. Vì cái làng ấy không cãi nhau. Cái làng ấy chỉ quên." Ông gõ tay xuống bàn. "Làng tôi không quên. Làng tôi cãi. Mà cãi thì không chữa được bằng một cái miệng."

Ông Thoan ngồi im rất lâu.

Rồi ông cụ tám mươi mốt tuổi ấy làm một việc mà Ngọc sẽ nhớ mãi: ông chống gậy đứng dậy, đi ba bước dọc theo cái bàn, và ông chìa tay ra.

"Chú Sâm," ông nói.

Ông Sâm đứng dậy.

Hai người bắt tay nhau, và bắt rất nhanh, và cả hai đều lập tức quay đi chỗ khác.

Hội bắt đầu lúc chín giờ sáng.

Sân đình Thượng Cát chật. Con cháu đi làm xa về đông, có mấy nhà thuê hẳn xe mười sáu chỗ từ trong Nam ra. Có cờ, có trống, có phường bát âm, có một chiếu chèo dựng ở góc sân từ tối qua.

Ngọc đứng ở gốc bàng phía đông, cạnh Thư.

Đội tế vào. Chủ tế năm nay là một ông trung niên bên họ khác, không Đào không Nguyễn, và Ngọc đoán là hai ông cụ đã tính cả chuyện ấy.

Lễ chạy đúng trình tự. Dâng hương. Dâng rượu. Đọc chúc.

Rồi chủ tế mở tờ văn tế ra.

Ông đọc, và ông đọc trơn, và sân đình lắng xuống.

Và đến chỗ xưng danh thì ông ngừng.

Cái ngừng ấy dài hơn Ngọc tưởng.

Ba giây. Năm giây. Trong sân có tiếng xì xào nổi lên, vì hai chục năm nay đến đúng chỗ này là chủ tế đọc lướt qua bốn chữ bản cảnh Thành hoàng rồi đi tiếp, và năm nay ông dừng hẳn.

Rồi ông Sâm bước lên chiếu.

Ông đứng bên phải chủ tế, quay mặt xuống sân, và ông giơ hai tay lên xin im lặng, và sân im.

"Thưa bà con," ông nói.

Giọng ông run. Ngọc nghe rõ cái run ấy.

"Tôi là Đào Văn Sâm, trưởng ban khánh tiết. Tôi đứng đây mười bảy năm rồi, bà con biết tôi."

Ông hít vào.

"Hôm nay tôi thưa với bà con một việc. Cái việc này tôi mới biết hôm mùng ba, và tôi đã ngồi bốn hôm."

Ông giơ ba tờ giấy lên.

"Ngài không phải tổ họ Đào nhà tôi."

Cả sân đình lặng đi.

"Ngài cũng không phải tổ họ Nguyễn," ông nói.

Ở phía bên kia chiếu, ông Thoan bước lên, chống gậy, đứng bên trái chủ tế.

"Cái ấy tôi xác nhận," ông Thoan nói to. "Tôi là Nguyễn Đình Thoan. Năm lẻ ba tôi là người viết bản khai lý lịch ngài cho hồ sơ di tích. Tôi viết sai. Hôm nay tôi nhận là tôi viết sai."

Ông Sâm đọc.

Ông đọc cái đoạn trong phiếu năm ba tám, đọc chậm, đọc to, và giọng ông vỡ ra ở chỗ trôi trong một cái thúng, trên mình không có dấu hiệu gì, không rõ con nhà ai.

Ông đọc đến đoạn nuôi luân phiên mỗi nhà một tháng thì trong sân có tiếng người khóc.

Ông đọc hết. Rồi ông hạ tờ giấy xuống.

"Thưa bà con," ông nói. "Ngài không có họ. Ngài là con cả làng."

Ông quay sang chủ tế.

"Nên hôm nay cái tên ngài thì cả làng đọc."

Chủ tế đọc trước một lần cho cả sân nghe, đọc rõ từng chữ.

Rồi ông đọc lại lần thứ hai, và lần này thì sân đình đọc theo.

Lần đầu lộn xộn. Người nhanh người chậm, người không thuộc, người đọc trẹo.

Chủ tế đọc lại lần thứ ba.

Và lần thứ ba thì cái sân ấy, năm sáu trăm con người, già trẻ lớn bé, người làng và con cháu về từ trong Nam, cùng đọc một cái tên, cùng một nhịp, và cái tên ấy đi lên khỏi sân đình Thượng Cát lần đầu tiên sau hai mươi năm.

Ngọc đứng ở gốc bàng.

Cô không đọc theo. Cô đứng im và cô nghe, và cô để cho mình nghe cho hết.

Bên cạnh cô, Thư khóc, và con bé vừa khóc vừa ghi vào sổ, và chữ nó nhòe hết.

Chiều, lúc đội chuẩn bị về, có một người đàn ông chừng ba mươi lăm tuổi tới chỗ Thư.

Anh ta lịch sự, ăn mặc gọn gàng, đeo một cái ba lô máy ảnh.

"Chị ơi cho em hỏi," anh ta nói. "Em làm bên mảng số hóa di sản. Sáng nay em có đứng dự, em thấy hay quá."

"Vâng ạ."

"Cái tài liệu năm ba tám mà bác Sâm đọc ấy chị," anh ta nói. "Chị lấy ở đâu ạ? Em tìm mãi không ra nguồn nào tra được theo làng."

Thư đang vui.

Con bé vừa nhìn thấy một cái làng gọi lại được tên thần của mình sau hai mươi năm, và nó đã khóc suốt buổi sáng, và nó là đứa con gái hai mươi hai tuổi yêu cái phòng đọc lạnh ấy hơn bất cứ chỗ nào trên đời.

Nên nó kể.

Nó kể phòng đọc ở đâu, làm thẻ thế nào, phiếu yêu cầu ghi ra sao, khối tư liệu ấy sắp xếp theo tỉnh theo tổng theo làng, và mẹo dò cho nhanh, và cả cái chỗ hay bị nhầm giữa hai làng cùng tên ở hai phủ khác nhau.

Nó nói mười lăm phút.

Người đàn ông ghi chép, cảm ơn rối rít, xin số điện thoại, rồi đi.

Thư quay lại xếp đồ vào ba lô, lòng còn nhẹ bẫng.

Mãi bốn tháng sau con bé mới nhớ lại buổi chiều ấy.

1. Trong tế lễ đình làng, chủ tế là người đứng giữa chiếu điều hành và đọc văn tế; bồi tế đứng hai bên phụ giúp nhưng theo lệ không đọc. 2. Phường bát âm là dàn nhạc lễ cổ truyền gồm tám loại nhạc khí, thường có mặt trong tế lễ và rước ở hội làng Bắc Bộ.