Thư mở cặp tài liệu ra lúc gần mười một giờ đêm.

Con bé không đưa ngay. Nó trải ba tờ lên chiếu, xếp thẳng hàng, rồi mới ngồi lùi ra.

"Chị đọc tờ giữa trước ạ," nó nói.

Tờ giữa là ảnh chụp. Giấy đã ố, có vết gấp chia làm tư, và ở góc trên có mấy chữ Pháp đóng dấu mực tím.

Chữ trong phiếu là chữ quốc ngữ, viết bằng bút sắt, nét gầy, chữ nghiêng, cùng một kiểu chữ mà Thư đã ngồi nhìn bốn mươi phút ở phòng đọc hôm mười một tháng Giêng. Người khai phiếu ở cái xứ này năm ba tám phần lớn đều viết như thế.

Ngọc đọc.

Phần đầu là thủ tục: tên làng, tổng, phủ, tỉnh. Số đinh. Số mẫu ruộng công.

Rồi đến phần thần tích.

Người khai viết thế này, và Thư đã đánh máy lại nguyên văn ở tờ bên phải cho dễ đọc:

Bản xã phụng thờ một vị Thành hoàng. Tương truyền vào đời Lê, năm nước lớn, dân bản xã vớt được ở bến sông một đứa nhỏ chừng lên ba, trôi trong một cái thúng, trên mình không có dấu hiệu gì, không rõ con nhà ai, quê quán ở đâu.

Bản xã nuôi. Nuôi chung, mỗi nhà một tháng, luân phiên, không ai nhận làm con riêng.

Lớn lên có sức, có nghĩa khí. Năm bản xã bị cướp phá ba lần, người ấy đứng ra tụ dân giữ làng, đắp lũy tre, đặt điếm canh, ba lần đều giữ được. Về sau đi đắp đoạn đê ngoài bãi, chết đuối ở chỗ vỡ, xác không tìm thấy.

Ngọc đọc hết. Rồi cô đọc lại lần nữa.

"Còn tên ạ?" cô hỏi.

"Chị đọc dòng dưới," Thư nói.

Và dưới nữa, là cái tên.

Ba chữ. Một cái tên rất thường, cái loại tên người ta đặt cho một đứa trẻ nhặt được mà không ai biết gọi là gì.

Ngọc ngồi im rất lâu.

"Em kiểm lại chưa?"

"Bốn lần ạ." Thư nói. "Và em làm thêm một việc nữa."

Con bé đẩy tờ thứ ba sang.

"Đây là mấy dòng em chép từ gia phả họ Đào và họ Nguyễn. Em xin được bản photo ở ủy ban xã, hồ sơ di tích năm lẻ ba có kèm."

Ngọc nhìn.

"Cả hai họ đều chép ngài là tổ nhà mình ạ," Thư nói. "Họ Đào chép ngài là đời thứ tư. Họ Nguyễn chép ngài là đời thứ năm."

"Thế nghĩa là một trong hai bên bịa."

"Không ạ." Thư lắc đầu. "Em nghĩ là không bên nào bịa cả."

Con bé lấy bút chì ra, chỉ vào hai chỗ trên tờ giấy.

"Chị nhìn cái này. Cả hai quyển gia phả đều được chép lại vào cùng một khoảng, đầu thế kỷ hai mươi. Cả hai đều ghi ở đầu quyển là chép lại từ bản cũ bị mối ăn. Cái ấy rất thường, chị ạ, làng nào cũng thế."

"Rồi sao?"

"Rồi thì cái người chép lại, ngồi trước một quyển sổ mối ăn, đến chỗ có một vị được cả làng thờ mà không rõ họ..." Thư dừng lại. "Chị ơi, chị đặt mình vào chỗ ông ấy. Ông ấy đang chép gia phả cho họ mình. Ông ấy biết vị ấy sống cùng đời với các cụ nhà mình, ở cùng cái làng này, được cả làng nuôi. Ông ấy chép vào có phải là bịa không?"

Ngọc nhìn con bé.

"Ông ấy nghĩ là ông ấy đang sửa một chỗ thiếu," cô nói.

"Vâng ạ." Thư gật. "Hai ông, hai họ, hai quyển sổ, cách nhau chắc vài chục năm. Cả hai đều ngồi trước một chỗ trống và cả hai đều điền vào cái mà mình tin. Rồi tám chục năm sau, con cháu hai bên giở hai quyển ấy ra và đánh nhau ở sân đình."

Lạc vào từ ngoài sân, còn mùi thuốc lá.

Anh đứng đọc qua vai Ngọc một lúc, và anh đọc chậm, môi mấp máy.

"Nghĩa là ngài không phải của họ nào," anh nói.

"Vâng."

"Ngài là của cả làng."

"Vâng ạ."

Lạc ngồi phịch xuống chiếu.

"Chị Ngọc, tôi nói cái này chị đừng bảo tôi ác," anh nói. "Hai chục năm nay hai họ ở cái làng này cãi nhau, đánh nhau gãy tay, bỏ cả xưng danh. Bây giờ mình xuống, mình bảo là các bác cãi nhau hai chục năm về một cái không có thật, vì ngài chả họ nào cả, ngài là đứa trẻ trôi sông không ai biết con nhà ai."

Anh nhìn Ngọc.

"Chị bảo họ cái ấy giữa sân đình thì chị nghĩ họ nghe hay họ đuổi mình?"

"Họ đuổi," Ngọc nói.

"Ừ."

"Nhưng cái đau nhất không phải chỗ ấy," Trọng nói.

Cả ba quay lại. Cậu đang ngồi ở góc chiếu, tay ôm gối, và cậu nói mà không ngẩng lên.

"Ông Sâm làm trưởng ban khánh tiết mười bảy năm ạ," Trọng nói. "Cả buổi trưa em ngồi mâm ấy. Em nghe các bác nói chuyện. Ông ấy được bầu làm khánh tiết là vì ông ấy là trưởng tộc của cái họ có thần."

Cậu ngẩng lên.

"Cả cái vị thế của ông ấy ở làng này, mười bảy năm, dựng trên một câu: ngài là tổ nhà tôi."

Ngọc ngồi rất lâu.

Ngoài kia có tiếng chó sủa ở đầu làng. Trong nhà văn hóa chỉ có một cái bóng đèn dài, và bốn cái bóng người đổ dài trên nền gạch hoa.

"Còn cái sắc?" cô hỏi.

"Mất ạ," Thư nói. "Thượng Cát nằm trong hai mươi mốt làng. Em kiểm ảnh cái bảng đá ngoài cổng đình rồi, dựng năm hai mươi hai, ghi chung chung, có logo Trường Tồn ở góc."

"Nghĩa là nó cũng đã tới đây."

"Vâng ạ. Nhưng chị ơi, chị để ý cái thứ tự." Thư gõ bút chì. "Làng này bỏ xưng danh từ năm lẻ sáu. Nó tới năm hai hai. Nó tới sau mười sáu năm."

Con bé đặt bút xuống.

"Nó không làm hỏng cái làng này đâu chị. Nó chỉ đi qua, nó thấy cái cửa mở sẵn từ mười sáu năm trước, và nó lấy cái đạo sắc đi cho chắc."

Ngọc gấp ba tờ giấy lại.

"Ngày mai mình làm thế này," cô nói.

Ba người ngẩng lên.

"Mình không họp làng. Mình không công bố. Mình không đưa cái này cho xã." Cô đặt tay lên tập giấy. "Mình đưa cho hai người, riêng từng người, không có mặt người kia."

"Ông Sâm với ông Thoan," Lạc nói.

"Ừ."

"Rồi sao?"

"Rồi thôi," Ngọc nói.

"Thôi là thế nào?"

"Là mình đưa, mình nói cái mình biết, rồi mình về nhà khách ngồi đợi." Cô nhìn khắp ba người. "Cái tên này không phải của tôi. Nó là của làng này. Tôi không có quyền đứng giữa sân đình nhà người ta mà công bố ngài là ai."

"Thế nhỡ hai ông ấy giấu?" Trọng hỏi.

"Thì họ giấu."

"Chị ơi..."

"Trọng," Ngọc nói. "Cái mùa đông vừa rồi mình đi lột lốt. Mình lột đúng, mình lột hết, chín cái. Và mình lột xong thì bốn người trong hội bảo là không nhận việc của tôi nữa."

Cô đặt hai tay lên đùi.

"Tôi nghĩ suốt hai mươi hôm nay. Cái mình làm ở Voi Phục là mình bắt hai nghìn người nhìn thẳng vào một sự thật. Làm được, vì lúc ấy có một con quái vật đứng giữa sân, và người ta thấy tận mắt."

Cô nhìn tập giấy.

"Ở đây không có con quái vật nào cả. Ở đây chỉ có hai ông già và hai quyển gia phả và hai chục năm. Cái này bắt không được. Cái này phải để người ta tự."

Thư ngồi im một lúc.

"Chị ơi, nếu họ không tự thì sao ạ?"

Ngọc nhìn ra cửa, ra cái sân gạch tối.

"Thì mùng bảy tháng Ba làng này lại làm hội mà không xưng danh," cô nói. "Và mình đi làng tiếp theo. Và cái cửa ở đây vẫn để mở thêm một năm."

Cô đứng dậy đi tắt bớt đèn.

"Tôi không thích cái ấy đâu, Thư ạ. Nhưng tôi nghĩ nếu mình giằng cái tên này ra khỏi tay họ để bắt họ gọi cho đúng, thì mình cũng đang làm đúng cái việc mình đi chống."

1. Gia phả ở nhiều dòng họ Bắc Bộ hiện lưu hành là các bản chép lại vào cuối thế kỷ XIX hoặc đầu thế kỷ XX từ bản gốc đã hư hỏng; các bản chép lại này thường bổ khuyết những chỗ thiếu theo trí nhớ và suy đoán của người chép đương thời. 2. Việc nuôi chung một đứa trẻ vô thừa nhận theo lối luân phiên từng nhà là tục có thật ở một số làng Bắc Bộ, và những người được nuôi theo lối ấy thường mang tên tục do dân làng đặt, không có họ.