Hồ sơ số 4587. Vong danh: bé An, chưa kịp chào đời. Nguyên nhân: mất trong bụng mẹ ở tuần thứ mười sáu, không có nguyên nhân y học rõ ràng. Lời khai bên sống: đủ, xác nhận bởi Nguyễn Thị Thảo và Trần Văn Bình, cha mẹ. Chuyển cửa Một.

Sênh viết dòng cuối, rồi ngẩng lên nhìn Vọng, có gì đó khác lạ trong ánh mắt cô.

"Đây là hồ sơ đầu tiên em thấy người khai không chỉ xác nhận sự thật, mà còn xin lỗi," cô nói. "Phần lớn người ta chỉ kể lại, như đang khai báo. Anh chị này thì khác."

"Họ thương thật," Vọng nói.

"Vâng ạ. Em nghĩ đấy là lý do hồ sơ này đi nhanh." Sênh gấp sổ lại, mỉm cười nhẹ, chưa biết rằng câu nói của mình, vài tuần sau, sẽ trở thành một câu hỏi lớn hơn nhiều.

Vọng trở lại nhà Thảo và Bình một lần cuối, không phải vì công việc, mà vì Thảo mời anh tới ăn cơm, một bữa cơm bình thường, không nghi lễ, không hồ sơ, chỉ là lời cảm ơn theo cách người ta vẫn cảm ơn nhau.

Bàn ăn kê giữa gian nhà, chỉ có bốn món đơn giản, canh rau, đậu rán, thịt kho, và một đĩa rau muống xào, nhưng Thảo nấu nhiều hơn hẳn bình thường, như thể muốn bù lại những bữa cơm chị đã bỏ dở suốt hai tháng qua. Bình rót trà mời khách, tay đã bớt run hơn lần đầu Vọng gặp anh ở quán bia hơi.

Trong bữa cơm, có một người phụ nữ lớn tuổi ngồi cùng, được giới thiệu là mẹ Bình, dáng người nhỏ, ít nói, ánh mắt luôn cụp xuống mỗi khi câu chuyện chạm gần tới đề tài con cái. Bà chỉ ăn rất ít, phần lớn thời gian ngồi nhìn xuống bát cơm, thỉnh thoảng liếc nhanh sang tấm bìa cứng giờ đã được đặt trang trọng trên bàn thờ nhỏ góc nhà, rồi lại cúi xuống ngay.

Sau bữa, khi Thảo dọn bát đũa, bà cụ bất ngờ ngồi lại, nhìn Vọng, giọng rất khẽ.

"Cậu là người đã giúp vợ chồng thằng Bình chuyện đứa nhỏ, đúng không?" Bà hỏi khẽ, mắt vẫn không rời khỏi đôi tay đang xếp lại vạt áo.

"Vâng ạ."

Bà im lặng một lúc lâu, tay vân vê vạt áo.

"Tôi cũng có một đứa, mất hồi còn trẻ, còn trẻ hơn cả Thảo bây giờ," bà nói, giọng đứt quãng. "Hồi ấy nhà nghèo, làng quê khổ lắm, chẳng ai nghĩ tới chuyện đặt tên đặt tuổi gì cho một đứa mất sớm, coi như chuyện nên giấu đi cho nhẹ lòng. Bốn mươi mấy năm rồi, tôi chưa từng nói với ai câu này."

Vọng ngồi yên, không giục, chỉ chờ.

"Cậu nghĩ," bà hỏi, mắt vẫn cụp xuống, "bây giờ có còn muộn không?"

Vọng không trả lời ngay. Anh nghĩ tới bé An, tới cu Tí, tới ông Tạo dưới chân cầu thang, tới Hạ ở khúc sông Tô Lịch, tất cả những cái tên anh đã học được suốt mùa này, và anh hiểu ra một điều đơn giản, điều anh luôn biết nhưng chưa từng nói thành lời rõ ràng tới vậy.

"Không bao giờ là muộn," anh nói. "Chỉ có sớm hay muộn với người đang chờ, không phải với người sống. Bà có muốn con quay lại, giúp bà làm việc đó không?"

Bà cụ ngẩng lên nhìn anh lần đầu tiên kể từ khi câu chuyện bắt đầu, đôi mắt đã mờ đục vì tuổi tác nhưng vẫn ánh lên một điều gì đó rất trẻ, như thể suốt bốn mươi mấy năm, một phần trong bà chưa từng già đi cùng phần còn lại.

Bà cụ gật đầu, rất khẽ, và trong mắt bà, lần đầu tiên từ đầu bữa cơm, có một tia sáng nhỏ, giống hệt tia sáng Vọng từng thấy trong mắt Thảo ở lần gặp đầu tiên, trước khi mọi thứ bắt đầu thay đổi.

Trước khi Vọng đứng dậy ra về, bà cụ nắm lấy tay anh một thoáng, bàn tay gầy guộc, ấm hơn Vọng tưởng.

"Cảm ơn cậu," bà nói, chỉ vậy thôi, nhưng đủ nặng để Vọng hiểu bà đang cảm ơn cho cả một đời im lặng, không chỉ cho buổi tối hôm nay.

Trên đường về bãi giữa tối hôm đó, Vọng nghĩ, có lẽ đây mới chính là công việc thật của anh: không phải đóng từng hồ sơ một, mà là mở ra, từng nhà một, cái thói quen gọi đúng tên người đã mất, cho tới khi nó lan ra đủ xa để không còn ai phải chờ trong im lặng nữa. Ba thế hệ trong một gia đình, ba đứa trẻ chưa từng được gọi tên, và có lẽ còn bao nhiêu gia đình khác ngoài kia, đang giữ những cái tên tương tự trong im lặng, chưa từng nghĩ tới việc có thể gọi chúng ra.

1. Ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam trước đây, điều kiện kinh tế khó khăn cùng quan niệm dân gian khiến nhiều gia đình không tổ chức tang lễ đầy đủ, không đặt tên cho trẻ sơ sinh hoặc thai nhi mất sớm, một thực tế xã hội từng phổ biến qua nhiều thế hệ.