Tiếng gà gáy đầu tiên vang lên khi bầu trời còn chưa kịp sáng hẳn.

Bảo — hay nói cho chính xác hơn, phần linh hồn Nguyễn Thanh Bảo của năm hai mươi ba tuổi, sinh viên năm tư Khoa Lịch sử Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn — choàng tỉnh dậy trong cơn mơ mà mình không nhớ là đã bắt đầu từ lúc nào. Một thoáng định thần. Cái mùi gỗ sơn, mùi nhang trầm, mùi vải lụa cũ kỹ thoang thoảng — tất cả nhắc nhở cô một sự thật không thể chối bỏ: đây không phải phòng trọ bốn mét vuông ở quận Ba.

Đây là phủ Trần gia. Năm Minh Mạng thứ mười một. Triều Nguyễn.

Và cô đang nằm trong thân xác tiểu thư Trần Ngọc Lan, con gái thứ của quan Thị Lang bộ Lễ Trần Đình Khánh.

Cúc Anh — a hoàn thân cận, đứa con gái chừng mười lăm tuổi với đôi mắt đen láy và cái miệng không bao giờ ngớt lo âu — đã đứng sẵn bên giường từ khi nào, tay cầm bộ áo ngủ thay thế, dáng vẻ như người sắp ra trận.

"Tiểu thư, đã đến giờ thỉnh an phụ thân rồi ạ."

Bảo ngồi dậy, tóc xõa, mắt còn ngái ngủ. "Mấy giờ vậy?"

Cúc Anh chớp mắt. "Bẩm... canh năm ạ."

Năm giờ sáng. Bảo hít vào một hơi dài. Trong đầu cô lập tức bật lên trang giáo trình mà cô đã đọc đi đọc lại không biết bao nhiêu lần hồi năm nhất: Chế độ lễ nghi triều Nguyễn — con cái trong gia đình quan lại phải thỉnh an phụ huynh mỗi sáng sớm trước khi mặt trời lên. Lúc đó cô ghi chép cẩn thận, nghĩ rằng đây là tài liệu để thi cuối kỳ. Ai ngờ hôm nay nó trở thành hướng dẫn sinh tồn.

"Được rồi, được rồi, tôi dậy."

Việc mặc áo đã là một cuộc phiêu lưu.

Bảo đứng giữa phòng như hình nhân trong khi Cúc Anh và một a hoàn khác tên Đào thoăn thoắt quấn, gài, cột, thắt lên người cô những lớp vải mà cô không biết gọi là gì. Áo dài, rồi bên ngoài còn gì đó nữa, rồi dải lưng, rồi... cô ngừng đếm vì tay Cúc Anh đã chuyển sang phần búi tóc.

Mình cần ghi chép lại cái này, Bảo nghĩ thầm. Bước một: áo lót lụa màu ngà. Bước hai: áo dài xanh ngọc. Bước ba: áo ngoài màu tím thẫm có thêu hoa văn ở viền tay. Bước bốn—

"Tiểu thư đứng thẳng ạ."

Bảo đứng thẳng.

Gương đồng nhỏ treo trên vách cho cô thấy một khuôn mặt trái xoan, mày lá liễu, môi đỏ tự nhiên. Ngọc Lan đẹp thật — loại đẹp dịu dàng của con gái nhà quan, không phải loại đẹp cá tính mà Bảo vẫn tự hào ở thế kỷ hai mươi mốt. Cô nhìn vào mắt mình trong gương và tự hỏi: Cô ấy — Ngọc Lan thật — đang ở đâu? Có đang nhìn lại mình không?

Không có câu trả lời. Chỉ có Cúc Anh đang cài thêm một cái trâm nhỏ lên mái tóc.

"Xong rồi ạ. Tiểu thư trông thật đoan trang."

Đoan trang. Bảo nhẩm lại từ đó. Cô đã từng viết luận văn về "Quan niệm đức hạnh nữ giới trong xã hội phong kiến Việt Nam thế kỷ XIX." Giờ thì cô đang sống bên trong cái luận văn đó.

Phủ Trần gia không lớn bằng những dinh thự mà Bảo từng tưởng tượng khi đọc sách, nhưng đủ để cô lạc đường hai lần trên đường đi từ buồng mình sang chính sảnh.

May mà có Cúc Anh đi trước dẫn đường.

Họ đi qua một khoảnh sân nhỏ trồng mấy chậu hoa nhài đang nở. Bảo nhìn theo bàn tay Cúc Anh đang ra hiệu và cố gắng ghi nhớ: Rẽ trái ở cổng trăng, đi thẳng qua hòn non bộ, vào cửa có rèm đỏ. Được. Được rồi. Cô có thể làm được.

Bên trong chính sảnh, quan Thị Lang Trần Đình Khánh đang ngồi trên chiếc ghế tựa gỗ mun, mặc áo dài thường phục màu lam nhạt, tóc búi gọn dưới khăn vấn. Ông khoảng ngoài năm mươi, khuôn mặt nghiêm nghị mà không hẳn là lạnh lùng — loại khuôn mặt quen ra lệnh nhưng không quen phá lệ.

Cô vợ — phu nhân họ Lê, mẹ của Ngọc Lan — đã ngồi sẵn một bên, tay cầm chén trà nhỏ, mắt nhìn về phía cửa.

Cúc Anh khẽ chạm vào khuỷu tay Bảo. Ra hiệu.

Bảo bước vào, khựng lại nửa giây — trong não cô đang chạy rất nhanh: Quỳ hay không quỳ? Con gái nhà quan thỉnh an phụ thân thì... quỳ. Đúng rồi. Quỳ xuống, hai tay chắp trước ngực, cúi đầu. — rồi thực hiện động tác đó với tốc độ có lẽ hơi chậm hơn bình thường một chút.

"Con... thỉnh cha mẹ bình an ạ."

Tiếng nói ra khỏi miệng cô nghe có vẻ ổn. Hoặc ít nhất là Cúc Anh không có biểu hiện hoảng loạn.

Quan Thị Lang gật đầu. "Được. Đứng lên đi."

Bảo đứng lên, thở phào trong lòng.

Và rồi sự im lặng ngắn ngủi đó kết thúc vì miệng cô mở ra trước khi não kịp dừng lại:

"Ba ăn sáng chưa?"

Sự im lặng sau câu đó đặc đến mức Bảo tưởng như có thể cắt ra được.

Phu nhân họ Lê đặt chén trà xuống, chậm rãi, như người đang cố tình không nhìn thẳng vào bất kỳ ai.

Quan Thị Lang Trần Đình Khánh nhìn con gái — nhìn cô — với ánh mắt của người không chắc mình vừa nghe thấy gì.

"...Thưa?"

Bảo cảm thấy máu dồn lên mặt. Ba. Mình vừa gọi ông ấy là Ba. Giọng miền Nam hiện đại, thứ Hai mươi mốt tuổi lộ nguyên hình. Trong não cô vang lên tiếng còi báo động: SAI. SAI. SAI.

Nhưng Cúc Anh đã kịp phản ứng.

A hoàn nhỏ bước lên nửa bước, khum tay, giọng nhẹ nhàng như không có chuyện gì:

"Bẩm quan lớn, tiểu thư hỏi thăm phụ thân đã dùng sáng chưa ạ. Tiểu thư đêm qua không ngủ được, sáng nay trong lòng bất an nên lời thưa có phần luống cuống, xin quan lớn rộng lòng thứ cho."

Bảo nhìn Cúc Anh với ánh mắt mà nếu dịch ra tiếng hiện đại sẽ là: Em là thiên tài.

Quan Thị Lang nhìn cô thêm một giây, rồi "Hừm" một tiếng, quay sang nhìn ra cửa sổ. "Ta đã dùng rồi. Con về nghỉ đi. Nhớ buổi chiều còn học thêu với mẹ."

"Dạ. Con xin phép lui ạ."

Lần này Bảo quỳ và đứng lên thuần thục hơn. Tiến lùi ra ngoài — may mà cô nhớ chi tiết này từ cuốn Phong tục tập quán Việt Nam của Toan Ánh: không được quay lưng lại khi cáo lui trước bề trên.

Ra đến sân ngoài, Cúc Anh mới thở ra.

"Tiểu thư vừa... tiểu thư vừa gọi quan phụ thân là—"

"Tôi biết rồi." Bảo nhắm mắt lại. "Đừng nói nữa."

Trên đường về buồng, Bảo đi chậm lại và bắt đầu làm việc mà cô vẫn làm mỗi khi não cần xử lý thông tin: phân tích.

Lỗi một: xưng hô sai. "Ba" không dùng được ở đây. Phải nói "phụ thân" hoặc ít nhất là "cha". Với mẹ thì "mẫu thân" hoặc "mẹ" — nhưng chắc "mẫu thân" cho chắc.

Lỗi hai: câu hỏi thông thường. Không nên hỏi như người bình thường. Phải thưa gửi đầu đuôi, có mở có đóng.

Lỗi ba: phản ứng chậm. Phải luyện tập cho đến khi đúng lễ nghi trở thành phản xạ.

Cô nhẩm đi nhẩm lại những điều này. Và rồi nhận ra vấn đề lớn hơn: cô cần ghi chép. Cần có danh sách. Cần hệ thống.

Nhưng mà... tiểu thư Ngọc Lan có giấy bút không?

Về đến buồng, Bảo nhìn quanh. Trên án thư có nghiên mực, có bút lông, có vài tờ giấy bản. Nhưng khi Cúc Anh bước vào theo sau và thấy cô đang nhìn chằm chằm vào án thư, a hoàn nhỏ lập tức giải thích:

"Tiểu thư muốn luyện tự ạ? Để nô tì mài mực cho."

"À... không. Không cần."

Bảo ngồi xuống ghế, chống cằm, nhìn ra cửa sổ có khung gỗ chạm hoa sen. Tiểu thư nhà quan không tự nhiên ngồi xuống ghi chép lại lễ nghi — như thể không biết — điều đó sẽ kỳ lạ. Lại phát sinh nghi vấn. Không được.

Vậy thì cô phải dùng cách khác.

Cách mà cô vẫn dùng để học thuộc bài thi lịch sử hồi đại học: ghi bằng ký ức.

Bảo nhắm mắt, và bắt đầu xây dựng trong đầu một bảng phân loại gọn gàng theo kiểu sinh viên năm tư:

- Thỉnh an: quỳ, chắp tay, cúi đầu. Câu mở: "Con thỉnh phụ thân/mẫu thân bình an." Không được hỏi ngay chuyện ăn uống — phải đợi bề trên hỏi trước. - Lui ra: không quay lưng, đi lùi từng bước nhỏ đến khi qua khỏi cửa. - Xưng hô: con — phụ thân/mẫu thân. Tuyệt đối không dùng "tôi", không dùng "ba", không dùng "mẹ" giọng miền Nam.

- Khi gặp anh chị em trong nhà thì xưng hô thế nào? (Ngọc Lan có anh trai không? Cần hỏi Cúc Anh khéo léo.) - Bữa ăn chung — có quy tắc ngồi theo thứ bậc không? (Chắc là có. Chắc chắn là có.) - Khách đến phủ — tiểu thư có phải ra chào không hay ở trong buồng?

Bảo mở mắt ra và nhìn vào khoảng không trước mặt, môi mím lại, cái dáng vẻ quen thuộc của cô khi đang ôn thi.

Bốn năm học về chế độ quan liêu triều Nguyễn, về lễ nghi Nho giáo, về đời sống phủ quan — tất cả những thứ mà hồi đó cô vừa ghi vừa ngáp — bây giờ đang là bản đồ sinh tồn duy nhất của cô trong thế giới này.

Dĩ nhiên, bản đồ đó còn nhiều chỗ trống. Sáng nay đã chứng minh điều đó rõ ràng.

Nhưng không sao. Cô có ký ức. Cô có bốn năm tư liệu được nạp vào não. Và cô có Cúc Anh — người mà rõ ràng đã quen với việc che đỡ cho tiểu thư của mình từ trước khi cô "xuất hiện".

Bảo quay sang nhìn a hoàn nhỏ đang đứng gần cửa, tay vẫn đang cầm chiếc quạt giấy màu xanh chưa mở ra.

"Cúc Anh."

"Dạ, tiểu thư?"

"Hôm nay... buổi chiều trong phủ có ai đến thăm không?"

Cúc Anh suy nghĩ một chút. "Bẩm, hình như không ạ. Buổi chiều tiểu thư học thêu với phu nhân rồi thì nghỉ."

"À." Bảo gật đầu. Rồi hỏi thêm, thật khéo léo nhất có thể: "Cúc Anh ở với tôi lâu chưa?"

"Bẩm, được ba năm rồi ạ. Từ khi tiểu thư mười ba tuổi."

Ba năm. Nghĩa là Cúc Anh biết rõ thói quen, tính cách, những điều tiểu thư Ngọc Lan hay làm và không hay làm. Đó là con dao hai lưỡi — a hoàn này vừa là người bảo vệ tốt nhất của Bảo, vừa là người có thể phát hiện ra sự bất thường sớm nhất.

Cần cẩn thận. Nhưng cũng cần tin tưởng.

"Cúc Anh." Bảo nhìn thẳng vào mắt a hoàn nhỏ. "Nếu tôi có lúc... nói hay làm gì hơi lạ, thì Cúc Anh cứ nhắc tôi nhẹ nhàng thôi. Như sáng nay vậy. Được không?"

Cúc Anh chớp mắt. Trong đôi mắt đen láy đó thoáng qua một điều gì đó — ngạc nhiên, hay có phải là nhận ra điều gì — nhưng a hoàn chỉ cúi đầu, giọng vẫn đều đặn:

"Nô tì hiểu ạ. Nô tì sẽ luôn ở cạnh tiểu thư."

Bảo nhìn ra ô cửa sổ. Bên ngoài, ánh sáng buổi sáng đang dần lên, chiếu vào khoảnh sân trồng hoa nhài. Mùi hoa thoảng vào, nhẹ và thật.

Tiểu thư Trần Ngọc Lan — hay chính xác hơn là Nguyễn Thanh Bảo trong thân xác Trần Ngọc Lan — bắt đầu ngày thứ hai trong triều Nguyễn bằng việc nhẩm lại trong đầu toàn bộ những gì cô biết về lễ nghi quan lại thế kỷ mười chín, từ đầu đến cuối, như một bài thi mà cô nhất định phải qua.

Lần này không có điểm số. Chỉ có sống sót.