Đêm cuối của lễ, trăng tròn đứng giữa trời, mặt hồ sáng như ban ngày, và cả xóm ra bờ, không ai ở nhà. Họ trải chiếu thành từng hàng dọc mép nước, mỗi nhà một tấm, ngồi xếp bằng, đặt giữa chiếu những tàu lá chuối xếp đầy cốm dẹp mới giã, trộn dừa nạo, thêm mấy quả chuối chín bóc vỏ. Loa thùng đã tắt từ lúc nửa đêm. Chỉ còn tiếng nước, tiếng người nói thấp, và tiếng nhai.

Bà Sok ngồi trên chiếu nhà mình, lưng quay về phía xóm, mặt hướng về phía đông, phía bà đã ngồi nhìn suốt mười mùa, còn trăng thì đứng ngay trên đầu. Rith ngồi bên trái, bà Mao ngồi bên phải, mang thêm một tàu lá chuối riêng đặt ở rìa chiếu của hai nhà.

"Bà ăn đi."

"Ăn rồi."

"Ăn có một miếng mà gọi là ăn."

"Một miếng đủ."

"Cốm tui giã ba ngày. Bà ăn thêm đi, cho tui vui."

"Bà giã ba ngày hả?"

"Ba ngày. Tay tui sưng hết một cái." Bà Mao giơ bàn tay lên, xòe năm ngón, và bà Sok nhìn nó, rồi nhìn tàu lá, rồi lấy một nhúm cốm dừa trộn đưa lên miệng.

Bà nhai chậm. Cốm dẹp thơm mùi lúa non, mùi dừa béo, vị chuối chín ngọt ở cuối lưỡi. Mười mùa nay, cái gì vào miệng bà cũng chỉ là thứ nuốt cho xong. Đêm nay hạt cốm vỡ dưới răng bà, từng hạt, và bà nghe được tiếng nó vỡ.

"Ngon không?"

"Ngon."

"Bà nói thiệt hả?"

"Thiệt."

Bà Mao quay mặt đi, đưa mu bàn tay lên chùi mắt.

"Thôi. Tui đi lấy thêm cốm."

"Ừ."

"Bà ngồi đó. Đừng đi đâu."

"Ừ."

Rồi cả bờ hồ ngả người xuống. Đó là lúc lạy trăng, hôm cuối. Hàng trăm người, từng nhà một, quỳ xuống chiếu, hai bàn tay chắp, trán chạm đất, và bóng họ đen lại trước vành sáng lớn của mặt hồ, thành một hàng dài cúi rạp như lúa trước gió. Rith quỳ xuống. Bà Mao quỳ xuống. Bà Sok ngồi lại trên chiếu, lưng thẳng, nhìn.

Không ai quay lại nhìn bà.

Trăng ngả qua khỏi đỉnh đầu một chút, nghiêng ánh xuống từng cái lưng cúi, và từ chỗ nào đó trên bờ, một tiếng khóc rất nhỏ bật ra, rồi tắt.

Khi mọi người ngồi dậy, rũ cát khỏi áo, mở thêm những tàu cốm mới, thì có một cái bóng nhỏ đứng ở rìa chiếu nhà bà. Người đàn ông ấy cầm cái nón méo trong tay, vẫn cái nón của buổi chiều bà gặp, và cái áo bạc đã được giặt, vá lại một mảng ở vai.

"Bà."

"Ông."

"Tôi... tôi tới cảm ơn."

"Ông ăn cốm đi."

"Tôi ăn rồi, cảm ơn bà. Bà cho tôi hỏi một câu thôi."

"Hỏi."

"Năm tới dòng đổi ngày nào?"

"Chưa biết."

"Bà biết mà."

Bà Sok nhìn ông. Ông nhìn bà, mắt đỏ, chân đứng thẳng, nón nắm chặt trước ngực. Có một khoảng yên giữa hai người, chỉ có tiếng nước vỗ nhẹ vào mép bờ.

Rồi bà lắc đầu, và khóe miệng bà động đậy, và cái động ấy kéo lên thành một nụ cười nhỏ, lần đầu trong mười mùa, cạn như vệt nước còn lại trên thân cọc, nhưng có thật.

"Chưa biết," bà nói. "Tới mùa tôi ra đo. Rồi tôi nói ông."

"Bà ở đây hả?"

"Nhà tôi ở đó." Bà chỉ về phía những cây cọc cao, nơi có cái thang gỗ mười bảy bậc. "Cái nhà có gáo."

"Tôi sẽ tới."

"Ừ."

Ông cúi chào, và đi. Phía sau ông, một đứa nhỏ cầm đèn lồng pin chạy tới.

"Bà ơi, năm tới ngày nào?"

"Chưa biết."

"Bà biết mà."

"Hỏi má con đi."

"Má con nói hỏi bà."

"Bà Mao biết."

"Tui hổng biết," bà Mao nói, thò đầu ra từ sau vai Rith, mắt còn ướt. "Tui chỉ biết nấu cốm."

Đứa nhỏ cười, chạy đi. Một bà già khác tới, chống gậy, đứng thở trước chiếu.

"Bà ơi, bà ngồi từ chiều tới giờ."

"Ngồi quen."

"Bà không mệt hả?"

"Không."

"Tui ra điểm giữa hồ được không bà?"

"Được. Sớm. Hướng đông."

"Cảm ơn bà."

Rồi một người đàn ông chèo xuồng từ xóm trên xuống, rồi hai chị em dắt tay nhau, mỗi người một câu hỏi, mỗi người một cái tên không nói ra. Bà Sok ngồi yên trên chiếu, trả lời từng người, giọng đều, ngắn, đếm bằng hơi thở. Trăng đi hết đêm. Rith ngồi bên bà, và đến gần sáng ông đưa cho bà một trái chuối.

"Em ăn đi."

"Em quên."

"Anh biết em quên."

"Ừ."

"Bóc đi. Anh bóc cho."

"Em bóc được."

Sáng ra, khi trời còn xám và những tấm chiếu cuối cùng đã được cuốn lại, bà Sok chèo xuồng về cột nhà. Rith đứng dưới chân thang đợi, tay cầm cuộn dây neo mới, và trên vai ông có một cái gáo dừa chưa đánh bóng.

"Anh làm hôm trước."

"Cái gáo?"

"Cái gáo. Gáo này chưa buộc."

"Để em."

"Em buộc cái nút đó, anh không bao giờ buộc nổi."

"Anh bao giờ cũng buộc được."

"Không. Em buộc."

Bà nhận cái gáo, nhận sợi dây. Hai ngón cuối của bàn tay phải co lại quanh dây, bà quấn một vòng, hai vòng, kéo nút cho chặt vào cột, ngay bên cạnh cái gáo cũ đang treo, nhỏ hơn, sẫm hơn, và hai cái gáo đung đưa cùng nhau trong gió sớm, chạm nhẹ vào nhau như hai ngón tay.

"Cái này của ai?" Rith hỏi.

"Của người ra sau."

"Ai?"

"Ai ra."

"Em buộc cao không? Mùa sau nước lên tới đâu?"

"Tới bậc thứ mười."

"Em đo hồi nào?"

"Từ mùa đầu."

"Anh không biết."

"Em cũng chưa nói."

Rith không hỏi thêm. Ông đứng dưới thang, nhìn lên, nhìn vợ ông đứng trên bậc thứ chín với hai tay đã buông xuống, và nhìn cái thang gỗ trước mặt mình với tất cả mười bảy bậc của nó, mòn lõm giữa mỗi bậc, nhẵn bóng ở chỗ chân người đã đặt lên suốt mười mùa.

Bà Sok không đi đâu. Bà đứng đó, giữa gió, một tay còn cầm đầu sợi dây mới, nhìn hai cái gáo dừa trên cột chạm vào nhau rồi tách ra, chạm vào nhau rồi tách ra. Và từ đó bà Sok không đi đâu được nữa, và những người mất con trong mùa nước đều biết nhà bà.