Chiều hôm ấy, khi bè đã tháo xong và các khúc gỗ đã xuôi hết xuống luồng, Khamphan dắt hai đứa con lớn lên cầu cạn. Cái cầu bê tông bắc ngang giữa hai hòn đảo, dài chừng một trăm bảy chục mét, hai bên mọc cỏ dại cao đến đầu gối, mặt cầu nứt thành những đường chỉ trắng mà dưới đó nước chảy xanh ngắt. Không xe nào chạy qua đây nữa. Chỉ có người đi bộ, bò, và gió.

Thip mười bốn tuổi, tóc cột đuôi ngựa, đi sát bên cha, mắt nhìn xuống kẽ nứt. Ton mười một tuổi, chân nó không chịu đi thẳng, cứ chạy lên trước rồi lại quay về, miệng không ngớt.

"Cha, hồi xưa xe lửa chạy ở đây hả?"

"Chạy ở đây."

"Chạy tới đâu?"

"Chạy từ đảo bên này qua đảo bên kia. Bảy cây số."

"Chở cái gì?"

"Chở đồ. Chở người. Chở cả tàu."

"Tàu thủy hả? Làm sao chở tàu thủy được?"

"Tháo ra."

Thằng Ton ngừng lại giữa cầu, hai tay chống hông, quay đầu nhìn cha bằng cái vẻ của đứa trẻ vừa nghe một chuyện nó không tin.

"Tháo cả cái tàu?"

"Cả cái tàu. Ông nội cha kể vậy. Người Tây mang tàu từ dưới sông lên, tàu to hơn cái nhà mình, nhưng thác thì không cho qua. Họ tháo nó ra từng mảnh, chất lên xe lửa, chở bảy cây số qua mấy đảo này. Tới phía trên thác thì ráp lại, hạ xuống nước."

"Mỗi cái tàu chở mấy chuyến?"

"Hai chuyến."

"Sao phải tháo?" Thip hỏi, giọng thấp, nhìn thẳng ra phía thác, nơi bọt trắng sủi bên dưới nắng chiều.

"Vì không qua thác thì không qua."

"Bè của cha cũng vậy hả?"

"Bè của cha cũng vậy."

"Con tưởng bè là bè, tàu là tàu."

"Cái gì muốn qua thì phải tháo ra. Cha tôi nói vậy."

Ton đã chạy sang đầu cầu bên kia, nơi có một cái nhà che bằng tôn, bên trong có một thứ đen sì nằm trên mấy khúc đường ray cụt. Nó dừng lại ngoài ngưỡng, rồi nín thở, rồi hét lên.

"Cha! Con xe lửa! Con xe lửa còn đây!"

Họ bước tới. Cái đầu máy nằm đó, thân sắt nâu sẫm vì rỉ, ống khói gãy một mẩu, bánh xe tới ngang hông thằng Ton, bốn cái bánh nối nhau bằng những thanh sắt dày. Mái nhà che có lỗ thủng, nắng lọt xuống từng mảng, rơi lên chỗ đen thành những vệt vàng mờ.

Trong nhà che mùi sắt ẩm, mùi dầu mỡ cũ đã thành vỏ, và mùi chim bồ câu làm ổ trên xà. Ở cuối nhà có một tấm bảng gỗ mốc, chữ trên đó phai gần hết, và dưới chân đầu máy cỏ mọc xuyên qua kẽ đường ray như những ngón tay xanh.

"Cái này còn chạy được không cha?"

"Không."

"Sao không?"

"Hết lửa. Hết nước. Hết người cho nó ăn than."

"Con trèo lên được không cha?"

"Trèo cẩn thận."

"Con trèo!"

Nó trèo, đạp chân lên cái bậc sắt, bám vào thanh dọc, hai chân quơ quơ trong không khí rồi tìm được chỗ đặt. Nó leo lên đến buồng lái, đứng thẳng trên sàn sắt, hai tay ôm cái cần sắt đã han, giả làm người lái tàu.

"Tiến lên! Tiến lên!"

"Đừng quậy quá," Thip nói, ngẩng đầu. "Cha, ráp lại có giống không?"

"Giống gì?"

"Cái tàu người ta tháo ra ấy. Ráp lại rồi có giống như lúc chưa tháo không?"

"Giống."

"Sao cha chắc?"

"Vì tháo mà ráp lại được mới là tháo. Không ráp lại được là phá."

Thip không hỏi thêm. Cô bé đứng nhìn cha, hai tay khoanh trước ngực, một thói quen cô có từ hồi còn nhỏ xíu, khi nghe một điều gì đó đáng nhớ mà chưa muốn nói ra.

Có tiếng người nói từ phía cầu, nhiều người cùng lúc, tiếng Lào lẫn tiếng nước ngoài. Một toán khách du lịch bước lên cầu, mười hai người, tóc vàng, tóc nâu, ba lô lớn, mũ rộng vành. Đi đầu là một người đàn ông ba mươi bốn tuổi, mặc áo sơ mi xanh in hoa đã ngả màu, hai tay vung vung, miệng nói không ngừng, và nụ cười nở ra mỗi khi quay lại nhìn đoàn.

"This way, please. Đi thẳng đi, phía bên kia là đầu máy hơi nước, okay? Từ thời Pháp, cũ lắm, nhưng còn giữ được."

Khamphan đứng yên. Người đàn ông ấy quay đầu, thấy cha con đứng trước nhà che, và cái nụ cười trên mặt anh ta tắt đi trong khoảng một hơi thở, rồi hiện ra lại, nhỏ hơn.

"Chào anh."

"Ừ."

"Anh dắt tụi nhỏ ra chơi hả?"

"Ừ."

"Bè hôm nay xong chưa anh?"

"Xong."

"Ừ, xong." Cậu em nhìn xuống ngón tay bẹt của anh trai, nhìn rất nhanh, như người nhìn một chỗ đau cũ. "Cái nghề này của anh... thác không cần anh đâu. Thác chảy một mình được."

Khamphan không đáp.

"Em nói vậy thôi. Em đi," cậu em nói, và quay lại với đoàn khách, giọng lập tức sáng lên. "Okay, everyone, watch your step!"

Họ đi qua. Ton nhảy xuống khỏi buồng lái, chạy theo xem, rồi thôi. Thip vẫn đứng đó nhìn cha, tay khoanh, không nói. Mười hai người khách chụp ảnh cái đầu máy, và hai người trong số họ đưa tay sờ lên thanh sắt rỉ như sờ lên con trâu già.

Tiếng thác dưới kia không ngớt, và hai bên cầu nứt nẻ, những cọng cỏ dại rung theo gió thành từng đợt, như đang vẫy chào những người vừa đi qua.

Chiều ngả dần. Đoàn khách đi tiếp, tiếng nói xa dần theo cầu cạn. Khamphan bước lại gần cái bánh xe sắt, chưa tới ngang hông anh, nâu, nhám, phủ lớp rỉ từng mảng, và đặt bàn tay phải lên đó, ngón cái bẹt miết lên mép sắt, một lần, rồi một lần nữa.