Người ta kể rằng ở thác Khone có một người thợ ngồi đợi trong cái chòi tôn sát ghềnh, đợi một người khách đã hẹn quay lại sau trời sáng. Người thợ ấy tên Khamphan, ba đời nhà anh tháo bè cho người ta qua thác, và trong ba đời ấy chỉ có một lần cái được tháo ra không về lại được hình cũ.

Sáng ấy ở bến Don Khon, một cái bè gỗ lớn vừa trôi tới, buộc mình vào cọc, và cách đó không xa, giữa những hòn đảo xanh nằm chen nhau như vảy cá, nước đã bắt đầu sủi bọt trắng. Tiếng thác không dội từ một chỗ. Nó nổi lên từ khắp phía, đều, dày, như tiếng một nồi nước lớn đang sôi dưới đáy sông, và người sống ở đây từ nhỏ thì thôi không nghe nó nữa, giống như người ta thôi nghe nhịp thở của chính mình.

Khamphan nhảy xuống bè, đi một vòng quanh mép, bàn chân trần dò từng khúc gỗ. Anh ba mươi tám tuổi, vai trái hơi sa xuống vì hai mươi năm kéo dây, đi nghiêng như người đang đi ngược gió dù trời không gió. Anh dừng ở đuôi bè, ngồi xuống, lấy từ thắt lưng ra một con dao lưỡi cong, cán gỗ bọc dây đã sờn. Con dao ấy là của cha anh, và trước cha là của ông nội, mài mãi thành mỏng như lá, mỏng đến mức soi lên nắng thấy được màu trời bên kia lưỡi.

"Bè này dây quá căng. Tháo từ đuôi."

"Từ đuôi hả anh?" Nouk, hai mươi tám tuổi, đứng sau lưng anh, tay cầm cuộn thừng.

"Từ đuôi. Đầu bè kéo xuống trước thì cả cái bè vặn như con rắn."

"Mẹ nó, bè gì mà ngậm dây chặt như ngậm vàng," chú Seng nói, chân dạng ra, hai tay chống hông. Chú năm mươi lăm tuổi, bụng tròn, giọng to nhất bến. "Ai buộc cái bè này vậy? Muốn thành thân với nó hay muốn thành thù?"

"Bên trên buộc."

"Bên trên buộc, bên dưới tháo. Số phận thằng phu bè là số phận cái ruột già."

"Chú nói gì nghe lạ vậy," thằng Daeng nói, nhe răng cười. Nó mười chín tuổi, mới vào nghề được hai tháng, da còn trắng hơn da những người kia một sắc.

"Mày mới nghe thấy lạ. Mày làm hai năm thì mày thấy nó đúng."

"Đưa con cuộn dây."

"Nút gì đó?" Khamphan hỏi.

"Nút bình thường."

"Bình thường là nút nào?"

Thằng Daeng giơ lên chỗ nó vừa buộc vào đầu sợi dây neo. Khamphan nhìn nó một nhịp, rồi nhìn nó một nhịp nữa, và không nói gì. Anh cúi xuống, đưa ngón cái phải ra, cái ngón bẹt vàng có móng dày như vỏ ốc, đè lên chỗ giao của hai vòng dây và miết một cái, ngắn.

"Nút này trôi."

"Con thấy nó chắc mà."

"Nó chắc khi dây nằm yên. Nước kéo là nó chạy." Anh gỡ nút ra, cho tay nó lên trên tay mình, và bắt nó buộc lại từng vòng, chậm, từng vòng một. "Vòng này qua. Vòng này lòn. Kéo."

"Dạ."

"Lại."

"Dạ."

"Bây giờ mày buộc cho tao xem một mình."

Thằng Daeng buộc. Chú Seng đứng nhìn, đôi mắt nheo, rồi cười toe.

"Thằng này làm bè như hát, còn ông thì làm bè như đọc kinh," chú nói với Khamphan. "Nó buộc như hát. Ông cứ để nó hát tới khi nào dây đứt rồi ông mới chỉnh."

"Dây không đứt."

"Mẹ nó, ông cái gì cũng không đứt."

Họ làm cho tới trưa. Toán bốn người đứng thành hàng trên bè, tháo từ đuôi lên, mỗi người một đoạn, tiếng rìu gõ vào dây, tiếng thừng rít, tiếng khúc gỗ nặng kêu ục khi bị nhấc khỏi chỗ nằm bao nhiêu năm trên nước. Khamphan cầm một cục than nhỏ, đánh số lên từng khúc đã gỡ: một, hai, ba. Anh không biết ghi chữ, và ba đời trước anh cũng không ai biết, nên họ vạch số lên gỗ bằng than, vạch gạch đứng, gạch chéo, gạch cho thành nhóm năm. Số ấy để phía dưới thác, người ta ráp lại bè đúng chỗ cũ, khúc nào về vị trí khúc ấy.

Giữa trưa nắng gắt, có tiếng chân trần chạy trên ván bến, và một giọng đàn bà vang lên.

"Anh Phan! Ăn cơm!"

Vanh bước tới, ba mươi lăm tuổi, tóc buộc gọn, tay bưng một cái mâm tre có cơm nếp nắm tròn, một đĩa cá khô nướng và một chén nước mắm dằm ớt. Một đứa bé ba tuổi bám sát chân cô, thằng Toum, má đỏ, mũi chảy, và đang ho, một tiếng ho khô, kéo dài, mệt.

"Chị Vanh! Cơm tôi đâu?" chú Seng kêu lên từ đầu bè.

"Cơm anh Seng có vợ anh lo."

"Vợ tôi bỏ tôi theo thằng bán ve chai từ năm ngoái."

"Vậy anh ăn nắm của anh Phan đi, anh ấy ăn không hết."

"Mẹ nó, khéo ăn nói."

"Đặt đó đi," Khamphan nói.

"Anh ăn lúc nào?"

"Ăn đứng."

"Lại đứng. Hôm nào anh cũng ăn đứng."

"Dây đang căng."

"Dây căng thì anh ăn đứng, dây chùng thì anh ăn nằm. Anh ăn ngồi lúc nào?" Cô nhìn anh, nửa trách nửa thương, rồi lấy mâm đặt lên một khúc gỗ đã gỡ, ngay tầm tay anh.

Anh cầm nắm cơm nếp, ăn một miếng, nhai nhanh, mắt vẫn nhìn dây. Tay trái anh vẫn nắm sợi dây neo, ngón cái bẹt miết vào mép gỗ một cái, rồi một cái nữa.

"Thằng Toum ho từ tối qua," Vanh nói, nhỏ hơn.

"Nó ho mấy hôm rồi."

"Nó ho cả đêm. Anh đừng nói để mai."

"Tối mình tính."

"Tối là lúc nào?"

"Tối nay."

Cô bế thằng bé lên, đặt nó lên hông, và nó ôm cổ mẹ, ho vào vai áo. Trước khi đi, cô đưa bàn tay còn rảnh túm lấy vạt áo anh, vắt cho ráo một góc nước, rồi kéo anh cúi xuống một chút và nói sát bên tai, nhỏ, như sợ chú Seng nghe được.

"Tối nay về ăn cơm nhé."

"Ừ."