Sân đình Lê Quách lát hai trăm hai mươi viên gạch, và Mạc Cửu đếm hết chỗ ấy trước khi mặt trời lên tới ngọn đa. Bốn mươi mốt viên đã vỡ. Cậu đếm cả số vỡ, vì đứng lâu mà không có việc gì khác để làm. Đàn ông trong làng xếp thành bốn hàng theo bốn xóm, đàn bà con trẻ dồn hết về phía tường hoa, và cậu đứng ở đó, sau lưng mẹ, vừa đủ cao để nhìn qua vai bà.

Lính vào làng từ đợt gà gáy thứ hai. Sáu người, hai con ngựa buộc ở gốc đa, và một cái trống nhỏ mà họ không dùng tới, vì mõ làng đã đủ để gọi người ra.

Viên đội cầm một quyển sổ bìa xanh. Ông ta cầm bằng hai tay.

Mạc Cửu nhận ra điều đó trước khi nhận ra bất cứ thứ gì khác trên sân. Người tới nhà cậu bốn năm trước cầm sổ bằng một tay, dốc ngược xuống đất theo nhịp bước. Người này thì đỡ dưới gáy sổ, mở ra bằng ngón cái, và mỗi lần xướng xong một tên lại lấy móng tay gạt một vạch bên lề. Cậu không nhìn thấy vạch ấy từ chỗ đứng. Cậu chỉ thấy cái cổ tay khẽ nhích, và biết đó là gì.

"Xóm Đông," viên đội nói. "Trần Văn Lộc."

Một người bước lên nửa bước, tháo khăn đầu rìu, quay một vòng chậm cho hai người lính đứng hai bên nhìn rõ phía sau gáy, rồi lùi về chỗ cũ. Không ai nói gì. Người tiếp theo đã bước lên trước khi người trước kịp buộc lại khăn.

Cứ thế, cả xóm Đông xong trong quãng thời gian đun sôi một siêu nước.

"Xóm Đông thiếu một suất," viên đội nói.

Ông lý đứng cạnh, hai tay chắp trước bụng, giải thích rằng người ấy đi làm thuê bên Toại Khê từ tháng trước, vợ con vẫn ở làng, ruộng vẫn cấy. Viên đội nghe hết, không ngắt lời, rồi gạt móng tay lên lề sổ một vạch khác kiểu.

"Ba ngày. Không có mặt thì cả xóm nộp thay suất."

Có tiếng thở ra ở đâu đó trong hàng, ngắn, rồi thôi ngay.

Xóm Nam xướng sau. Cha Mạc Cửu bước lên nửa bước, tháo khăn, quay một vòng, lùi về, tất cả trong ba nhịp thở, gọn tới mức Mạc Cửu hiểu là cha đã tập ở nhà. Mẹ cậu đứng trước mặt cậu, lưng thẳng, hai bàn tay nắm vào nhau đặt ngang thắt lưng.

"Mạc Thượng Nguyên."

Chú cậu đứng gần cuối hàng. Chú đưa tay lên tháo khăn như mọi người, nhưng bàn tay dừng lại nửa chừng, đúng một nhịp, khoảng thời gian bằng một tiếng đập chày ngoài xóm.

Chỉ một nhịp thôi. Nhưng cả sân đình có hơn hai trăm người, và trong hơn hai trăm người ấy, tất cả những ai đang nhìn về phía chú đều đếm được cái nhịp đó.

Chú tháo khăn ra. Búi tóc bị ép bẹp cả buổi sáng dưới lớp vải bung ra chậm, xổ xuống một bên vai, còn cắm nguyên cái trâm tre.

Hai người lính bước tới trước khi viên đội kịp gạt vạch. Họ không hô, không rút gì ra, chỉ đứng vào hai bên chú, mỗi người một tay giữ khuỷu, đúng cái thế người ta dùng để dắt một con trâu đã quen dây chứ không phải để bắt người. Đám đông trên sân dạt ra thành một khoảng trống hình bán nguyệt quanh ba người, và không ai đẩy ai, cũng không ai kêu lên.

Cha Mạc Cửu bước ra khỏi hàng.

"Người trong họ nhà tôi," ông nói. "Tôi là anh họ. Chú ấy ở nhờ đất nhà tôi, suất thuế đinh nhà tôi nộp bốn năm nay, có ghi trong sổ xóm."

"Biết rồi." Viên đội không ngẩng lên. "Sổ tôi cũng ghi thế."

"Tôi xin bảo lãnh."

Viên đội gấp sổ lại, kẹp vào nách, và lúc ấy mới nhìn cha cậu lần đầu. Ông ta còn trẻ hơn cha cậu, mặt rám, một bên má có vết sẹo cũ chạy dọc xuống quai hàm.

"Mười hai lạng."

"Bạc?"

"Bạc. Không lấy tiền kẽm, không lấy thóc, không lấy ruộng." Ông ta nói cái này bằng giọng người đã nói lại nhiều lần trong tháng. "Nộp ở nha huyện, trong ba ngày. Quá ba ngày thì việc chuyển lên phủ, mà lên phủ thì không còn giá nữa."

Cha cậu chắp tay. Ông không mặc cả một câu nào, và Mạc Cửu biết vì sao: cậu đã ngồi bên cha đủ nhiều buổi để hiểu rằng người ta chỉ mặc cả khi bên kia còn cần bán.

Họ giải chú đi ngay trong buổi. Chú tự bước, giữa hai người lính, đầu không khăn, tóc vẫn xổ một bên. Ra tới cổng đình chú không quay đầu lại lần nào. Đám đông giãn ra cho ba người đi qua rồi khép lại, và tiếng người bắt đầu trở lại trên sân, thấp và rời rạc, kiểu tiếng người ta nói khi chưa dám nói to.

Cái nón của chú nằm lại trên sân, chỗ chú vừa đứng.

Nó rơi ngửa, vành hướng lên trời, lăn được nửa vòng rồi tì vào một viên gạch vỡ mà dừng. Người trong làng đi vòng qua nó khi ra cổng. Có một bà gánh thúng suýt vướng chân vào, khựng lại, bước tránh sang bên, rồi đi tiếp.

Mạc Cửu rời khỏi chỗ mẹ, đi ngang qua sân, giữa đám người đang tản ra.

Cậu cúi xuống nhặt cái nón lên. Nó nhẹ hơn cậu tưởng, nhẹ tới mức lạ, và ở mặt trong, chỗ hai lớp lá chồng nhau, có một đường chỉ gai đã đứt để hở ra một khe bằng ngón tay út.

Cậu cầm cái nón bằng cả hai tay, đúng cách cha cầm sổ.

Không ai bảo cậu bỏ xuống.

[1] Sổ đinh là sổ ghi nhân khẩu nam trong độ tuổi chịu thuế của từng làng xã, do cấp huyện lập và kiểm lại định kỳ. Khi một suất đinh vắng mặt, trách nhiệm nộp thay thường đổ lên đơn vị cư trú nhỏ nhất là thôn hoặc xóm.

[2] Việc kiểm tra thi hành lệnh "thế phát dịch phục" ở địa phương được tổ chức thành các đợt, thường gộp cùng kỳ điểm danh sổ đinh để đỡ tốn nhân lực.

[3] Ở Quảng Đông thế kỷ 17, các khoản nộp lên cấp huyện trở lên thường yêu cầu bằng bạc nén hoặc bạc vụn cân theo lạng; tiền kẽm và tiền đồng chỉ lưu hành trong giao dịch dân gian tại chỗ.