Giữa trưa, nắng dội trắng xuống mái lá san sát, mà dưới mái thì tối và nóng như trong bếp. Người chen kín lối, vai chạm vai, ai cũng đi nhanh và không ai nhường ai. Mạc Cửu len giữa dòng người ấy, trong tay một cuốn sổ tay bìa giấy dày bằng bàn tay và một mẩu than gỗ vót nhọn mà cha đã bọc sẵn đầu kia bằng giẻ cho khỏi bẩn tay. Cha bắt cậu đi hết một lượt dãy hàng trước khi được phép mua gì.

Chợ Hải Khang có ba hàng muối, và cả ba đều đong bằng đấu gỗ gạt ngang.

Hàng thứ nhất hô hai mươi văn một đấu. Hàng thứ hai cũng hai mươi. Hàng thứ ba, ở cuối dãy, chỗ nắng chiếu xiên vào tận trong sạp, hô mười chín.

Cậu đứng lại ở hàng thứ ba.

"Muối này ẩm," cậu nói.

Bà bán hàng liếc cậu, rồi liếc cái sổ tay trong tay cậu, và cười bằng nửa miệng. "Ẩm thì mày đi hàng khác."

"Hàng khác hai mươi." Cậu chống hai tay lên mép sạp cho ngang tầm mắt bà. "Nhưng hàng khác khô. Cháu mua hai đấu. Mười tám."

Bà hàng muối nhấc cái đấu gỗ lên, dốc cho muối chảy xuống, xem thớ muối rơi. Muối Lôi Châu vụ này hạt to, xám ở chân hạt vì phơi gặp mưa. Bà đặt đấu xuống.

"Mười chín. Hai đấu thì mười tám rưỡi."

"Mười tám."

Bà xúc muối, gạt ngang bằng thanh tre, gạt hai lần. Đấu đầy tới miệng rồi phẳng lì. Cậu đếm tiền ra lòng bàn tay bà, ba mươi sáu đồng, đếm thành ba cọc mười hai cho dễ soát, rồi đứng nhìn bà trút muối vào giỏ.

Cha cậu đứng chờ ở gốc cột chợ, tay xách một cái giỏ không, mồ hôi ướt hết vành khăn.

"Mười tám ạ," cậu nói ngay khi tới gần. "Bớt được hai văn."

"Ba hàng muối. Con ghi giá cả ba chưa."

Cậu mở sổ tay ra. Trong sổ có hai dòng.

"Ghi nốt đi." Cha cậu đưa cái giỏ không cho cậu, không hỏi gì thêm về hai văn. "Hai văn hôm nay tiêu là hết. Giá của cả ba hàng thì tháng sau còn dùng được."

Cậu quay lại dãy hàng muối, ghi nốt dòng thứ ba, và ghi thêm bên cạnh mấy chữ nhỏ của riêng cậu: hàng cuối, muối ẩm, gạt hai lần.

Dãy cá khô nằm phía trong, kề với dãy hàng thuyền. Cá xâu bằng dây lạt, treo thành chùm lủng lẳng trên sào ngang, chùm nào cũng đủ mười con, con nào cũng cong lại một kiểu như nhau. Ở đây tiếng rao chồng lên nhau thành ba thứ tiếng: thổ ngữ Lôi Châu nói nhanh và trọ trẹ, giọng Quảng nói ngắn, và một giọng Phúc Kiến hô giá bằng những âm mà Mạc Cửu nghe không ra chữ nào nhưng vẫn hiểu con số vì người ta giơ ngón tay kèm theo. Dọc chân sạp là dãy chum mắm phơi ngoài nắng, mở nắp, mùi bốc lên đặc tới mức nếm được ở cuống họng.

Cậu ghi được hai dòng cá khô thì trống nổi.

Không phải trống chầu, không phải trống hội. Ba tiếng một, rời từng tiếng, gõ ở góc chợ phía bến. Người quanh cậu quay đầu cùng một lúc, rồi dồn về phía ấy, cả dãy hàng dạt theo như nước xuôi một chiều. Có người bỏ cả quang gánh giữa lối để chạy cho kịp.

Mạc Cửu bị đẩy đi theo mấy bước rồi mới bám được vào cột sạp.

Từ chỗ ấy cậu nhìn thấy quá đầu người: bốn người lính đứng trên một khoảng nền cao hơn, có lẽ là bệ đá của cái miếu nhỏ đầu bến. Giữa họ là một người đàn ông bị giữ hai bên tay, đầu quấn khăn nâu, quấn dày. Một người lính giật khăn ra.

Tóc người ấy búi cao, cài trâm gỗ.

Đám đông không ồn thêm. Trái lại nó im đi, im rất nhanh, im theo cái cách mà Mạc Cửu đã từng thấy ở mâm cơm nhà mình, chỉ khác là lần này có mấy trăm người cùng im. Một viên đội mở tờ giấy ra đọc. Ông ta đọc bằng quan thoại, đọc nhanh, câu ngắn, và Mạc Cửu chỉ nghe rõ được mấy chữ cuối cùng, những chữ nói về việc thi hành ngay.

Cậu quay mặt vào vách sạp.

Trước mắt cậu là mấy chùm cá khô treo sát nhau, thân cá ánh lên vì muối kết trắng ở vảy, và một con ruồi bò dọc sống lưng con cá ngoài cùng. Cậu mở sổ tay ra, tì lên cánh tay, và viết nốt cột giá cá khô. Hàng thứ nhất, tám văn một xâu. Hàng thứ hai, tám văn. Hàng thứ ba.

Trống dứt.

Có một tiếng động ngắn, gọn, không kéo dài, và ngay sau đó là tiếng của mấy trăm người cùng thở ra một lượt.

Bàn tay cha cậu bóp lấy vai cậu từ phía sau, bóp mạnh, kéo cậu ra khỏi cột sạp. Cha cậu không nói gì. Ông xách giỏ muối bằng tay kia, đi ngược dòng người, len qua chỗ hẹp nhất giữa hai dãy sạp, và đi thẳng ra cổng chợ mà không mua thêm một thứ gì trong danh sách mẹ cậu dặn.

Ngoài cổng, nắng trắng xóa trên mặt đường đất. Chùm cá khô đung đưa ở tay cậu theo nhịp bước. Suốt bảy dặm đường về, cha cậu không nói một câu, và cậu cũng không hỏi.

Tối, cơm xong, cha cậu chìa tay.

"Sổ tay."

Cậu đưa. Ông mở ra dưới đèn, dò từ trên xuống bằng đầu ngón tay, chậm, đúng cách ông vẫn soát sổ lớn. Ba dòng muối, có cả mấy chữ nhỏ ghi thêm. Rồi tới cột cá khô.

Ngón tay ông dừng ở dòng thứ ba.

Chữ số ở đó viết bằng than, nét đè mạnh hơn hai dòng trên, và cái nét cuối đi chệch ra ngoài rồi mới vòng lại. Nhìn kỹ thì vẫn đọc được là số tám. Nhìn kỹ thì cũng thấy nó không giống hai chữ số phía trên do cùng một bàn tay viết cách nhau chưa đầy nửa khắc.

Cha cậu nhìn dòng ấy lâu hơn nhìn cả trang.

Ông không bảo cậu chép lại. Ông gấp sổ tay, đưa trả cậu.

"Cất đi."

Cậu cất. Đêm ấy cậu nằm nghe ngoài sân có tiếng chân cha đi lại, từ hiên ra tới cổng rồi từ cổng vào lại hiên, và tới lúc cậu ngủ mất thì tiếng chân vẫn chưa dứt.

[1] Phủ Lôi Châu là một trong những vùng làm muối lâu đời của Quảng Đông; muối được sản xuất tại các diêm điền và chịu chế độ thuế muối do nhà nước độc quyền, muối bán ngoài sổ bị coi là muối lậu.

[2] Việc thi hành hình phạt với người không tuân lệnh "thế phát dịch phục" thường được tiến hành công khai tại chợ, bến hoặc nơi tụ họp đông người, nhằm mục đích răn đe; mức độ áp dụng thay đổi theo từng đợt kiểm soát của quan địa phương.