Cái nón của chú Thượng Nguyên có hai lớp lá, trong khi nón của mọi người trong làng chỉ có một.

Mạc Cửu để ý ra điều đó vào một buổi trưa cuối tháng, khi cậu ngồi ở bậc thềm đá đãi một rổ đậu và chú cậu đi ngang qua sân, từ ngoài ngõ vào, mồ hôi ướt hết lưng áo mà nón vẫn đội nguyên trên đầu. Chú không bỏ nón khi vào nhà. Chú cũng không bỏ nón khi ngồi xuống mâm.

Ba hôm trước, cha cậu đã phải bán một sào ruộng ở gò Bắc để nộp cho đủ phần thuế thân của cả nhà, gồm cả suất của chú Thượng Nguyên vì chú không có ruộng riêng. Người mua là nhà họ Đàm ngoài chợ huyện, trả bằng tiền kẽm chứ không trả bằng bạc, và cha cậu phải ngồi đếm hết một buổi chiều. Từ hôm ấy trong nhà không ai nhắc tới hai chữ "gò Bắc" nữa, cũng như trước đó không ai nhắc tới cái ao lớn.

Mâm cơm hôm ấy có bốn người: cha, mẹ, chú, và cậu. Cá khô kho quẹt, một đĩa rau muống luộc, một bát nước rau vắt chanh, cơm độn khoai khô cắt lát. Mẹ cậu xới cho chú trước, đúng lệ, và chú đỡ bát bằng hai tay đúng lệ.

"Anh bán gò Bắc rồi à," chú nói.

"Bán rồi."

"Bán để nộp cho tôi."

"Nộp cho cả nhà." Cha cậu gắp một miếng cá, đặt lên bát vợ trước khi lấy phần mình. "Chú ăn đi. Nguội mất."

Chú Thượng Nguyên không ăn. Chú đặt bát xuống chiếu, và Mạc Cửu thấy ngón tay chú tì mạnh vào miệng bát tới mức trắng bệch ở đầu móng.

"Anh nộp bao nhiêu lần nữa thì hết đất?"

"Ba lần." Cha cậu trả lời ngay, không cần nghĩ, và chính cái nhanh ấy làm cả mâm im. "Ba lần, nếu thuế không tăng. Hai lần, nếu tăng như năm ngoái."

"Rồi sau đó?"

"Sau đó nhà mình đi ở thuê trên đất nhà mình từng có. Cũng có nhà làm thế rồi, không phải chuyện lạ."

Chú cậu cười một tiếng khô, không ra tiếng cười.

"Cha chúng ta chôn ở gò Bắc."

"Tôi biết. Tôi đã dời rồi. Dời hôm kia, lúc chú đi vắng." Cha cậu nói câu đó vẫn bằng giọng đều đều, không nhanh hơn cũng không chậm hơn lúc nãy. "Dời lên chỗ cao hơn, chỗ đất bạc màu không ai mua. Tôi tính là chỗ ấy thì trăm năm nữa cũng không ai đào lên."

Mẹ cậu đứng dậy, cầm bát nước rau đi xuống bếp dù bát vẫn còn đầy.

Mạc Cửu ngồi im, đũa cầm trong tay mà không dám gắp, vì cậu biết mình đang nghe một cuộc nói chuyện của người lớn mà nếu cậu phát ra tiếng động thì nó sẽ dừng lại. Cậu đã học được điều đó từ trước khi học đọc sổ: trong nhà này, im lặng đúng lúc thì được biết nhiều hơn.

"Anh tính hay lắm," chú Thượng Nguyên nói. "Anh tính được cả chỗ chôn. Anh có tính được đến lúc người ta bảo anh phải cạo đầu chưa?"

Cha cậu đặt đũa xuống.

"Chú bỏ nón ra đi."

"Trong nhà mình, đội nón hay không thì có làm sao."

"Bỏ ra."

Chú Thượng Nguyên ngồi yên rất lâu. Ngoài sân, nắng đứng bóng dội xuống nền gạch làm không khí trên mặt sân rung lên thành từng lớp mỏng, và ở đâu đó phía cuối xóm có tiếng chày giã gạo, ba nhịp một, đều tới mức nghe lâu thì thành ra không nghe thấy nữa.

Rồi chú đưa tay lên, cởi quai nón.

Tóc chú không cạo. Không có cái khoảng trán nhẵn thín từ đỉnh đầu đổ xuống mà năm ấy đàn ông trong vùng đều đã có, không có cái đuôi sam buộc ở gáy. Tóc chú để dài, búi cao, cài bằng một cái trâm tre gọt vụng, đúng kiểu người ta búi tóc từ trước khi Mạc Cửu ra đời.

Cậu nhìn cái búi tóc ấy và thấy nó nhỏ. Nhỏ hơn cậu tưởng rất nhiều. Cả buổi trưa nay cậu đã tưởng dưới lớp nón hai lá kia phải là một thứ gì to lớn lắm.

"Tôi ra chợ tôi vẫn đội nón," chú nói. "Ra ruộng cũng đội. Đi đâu tôi cũng đội. Anh không phải nộp thêm đồng nào vì cái đầu tôi."

"Chú nộp bằng cái khác."

"Bằng cái gì?"

"Bằng cả nhà này." Cha cậu chỉ tay ra sân, ra cái cổng tre ba hôm trước bị đẩy vào trong. "Chú nghĩ họ đi thu thuế thật à. Họ đi đếm đầu người. Đếm đầu để biết cái đầu nào chưa cạo. Quyển sổ họ cầm hôm nọ mới tinh, chú biết vì sao mới không? Vì họ mới lập. Sổ cũ không dùng nữa. Sổ mới chỉ ghi có một thứ."

Chú Thượng Nguyên đội nón lại. Chú buộc quai dưới cằm, chậm rãi, thắt hai vòng như người sắp đi xa.

"Vậy thì anh ghi tôi vào sổ nhà mình đi," chú nói. "Ghi là mất rồi. Ghi trước cho đỡ phải sửa sau."

Chú đứng dậy, ra sân, và đi thẳng ra ngõ mà không ăn hết bát cơm.

Trên chiếu còn lại ba cái bát và một bát đầy.

Mạc Cửu ngồi nhìn cái bát ấy hồi lâu. Rồi cậu bò lại gần, bưng nó lên, và định đem xuống bếp cho mẹ. Cha cậu giữ tay cậu lại.

"Để đấy."

"Nguội mất cha ạ."

"Để đấy." Cha cậu nhìn ra ngõ, chỗ bóng cái nón vừa khuất sau hàng rào dâm bụt. "Chú con còn về ăn."

Cậu đặt bát xuống đúng chỗ cũ.

Đêm ấy, khi cả nhà đã ngủ, cậu lẻn ra gian ngang, thắp một mẩu nến, và ngồi xuống đúng chỗ ban trưa chú ngồi. Chiếu ở đó còn hằn bốn vệt lõm chân bát.

Gần sáng thì ngoài ngõ có tiếng chân. Chú đi qua sân, vào thẳng chái sau, không rẽ vào nhà trên. Mạc Cửu thổi tắt nến trước khi cái bóng đội nón kịp đổ tới bậc cửa.

[1] Lệnh "thế phát dịch phục" (cạo tóc, đổi y phục) do nhà Thanh ban hành từ 1645, buộc đàn ông người Hán cạo nửa đầu phía trước và tết đuôi sam theo lối Mãn Châu; không tuân bị khép tội nặng. Việc cưỡng chế được thi hành với mức độ khác nhau tùy vùng và tùy giai đoạn, riêng vùng duyên hải Quảng Đông kéo dài tới cuối thế kỷ 17.

[2] Tiền kẽm là loại tiền đúc phổ biến ở vùng duyên hải nam Trung Hoa và Đông Nam Á đương thời, giá trị thấp hơn tiền đồng, thường đếm theo xâu.