Năm bảy tuổi, Mạc Cửu biết đọc sổ nợ trước khi biết đọc sách.

Gian nhà ngang nhà họ Mạc ở thôn Lê Quách chỉ có một cửa sổ trổ về hướng đông, nên buổi chiều phải thắp đèn dầu trẩu mới đủ sáng để nhìn chữ. Cha cậu ngồi xếp bằng trên chiếu, trước mặt là một chồng sổ bìa xanh đã bạc màu ở gáy, bên cạnh là bàn tính gỗ mun mà ông nội để lại. Cậu ngồi đối diện, hai đầu gối chạm nhau, tay đặt trên đùi vì cha chưa cho phép chạm vào sổ.

"Trang bảy," cha nói. "Đọc lên."

Cậu lật. Giấy bản mỏng, sờ vào ram ráp như vỏ măng, mép trên đã bị mọt gặm thành một đường răng cưa. Mực tàu viết từ đời nào đó đã ngả sang nâu, nhưng nét vẫn còn rõ, chữ nào ra chữ nấy, ngay ngắn như quân cờ xếp hàng.

"Nhà họ Trịnh xóm dưới, vay ba xâu tiền, tháng chạp năm Nhâm Thìn," cậu đọc. "Trả một xâu tháng tư năm Quý Tỵ. Còn hai xâu."

"Còn gì nữa."

Cậu nhìn lại. Dưới dòng chữ ấy có một vệt mực nhỏ, gần như một chấm, đặt lệch sang phải chứ không nằm giữa dòng.

"Có một chấm ạ."

Cha cậu gật đầu. Ông không khen, cũng không nói tiếp ngay. Ông cầm que gạt bàn tính, đẩy ba hạt lên, rồi hai hạt xuống, rồi để yên.

"Chấm đó là cha đánh dấu. Nghĩa là nhà ấy có con gái đi ở đợ nhà quan huyện, mỗi năm gửi về được ít tiền. Nghĩa là khoản này còn đòi được. Chỗ nào không có chấm là chỗ cha đã biết mất rồi mà chưa muốn xóa."

Cậu nhìn sang trang bên cạnh. Bảy dòng, không dòng nào có chấm.

Ngoài sân, con chó cái nhà bên sủa ba tiếng rồi thôi, kiểu sủa cho có lệ của chó đã quá quen người qua lại. Mùi khói bếp lùa vào, mùi rơm ẩm cháy dở, thứ mùi mà về sau, ở những nơi cách chỗ này hơn hai nghìn dặm đường biển, cậu vẫn ngửi thấy trong giấc ngủ và không sao gọi tên được nó thuộc về ngôi nhà nào.

"Cha," cậu hỏi. "Sao không viết luôn là mất rồi? Viết ra thì đỡ phải nhớ."

"Vì viết ra thì hết đòi được thật." Cha cậu khép sổ lại, hai tay đặt lên bìa. "Sổ không phải để nhớ. Sổ là để người khác tin. Con ghi một dòng vào sổ, cái dòng ấy sống lâu hơn con, và nó nói chuyện thay con ở những chỗ con không có mặt."

Ông đẩy quyển sổ sang phía cậu, lần đầu tiên.

"Nhớ câu này. Sổ sách không bao giờ sai, chỉ có người đọc sai."

Cậu cầm quyển sổ bằng cả hai tay, đúng cách cha cầm. Nó nặng hơn cậu tưởng, và cái nặng ấy không nằm ở giấy.

Họ Mạc ở Lê Quách từng có bốn trăm mẫu ruộng, hai cái ao thả cá, một nhà thờ tổ lợp ngói ống mà lũ trẻ trong làng vẫn leo lên nóc để hái quả sung. Đời thứ chín có người đỗ cử nhân, đời thứ mười một có người đỗ tiến sĩ, và người trong vùng khi nhắc tới nhà này vẫn còn quen miệng gọi là "nhà quan". Nhưng ruộng đã cầm cố quá nửa từ ba năm trước, cái ao lớn bán rồi, và nhà thờ tổ thì mái ngói đã dột hai chỗ mà chưa ai gọi thợ.

Cậu chưa hiểu hết chuyện đó. Cậu chỉ biết mỗi tháng cha lại ngồi lâu hơn trước quyển sổ, và những cái chấm mực nhỏ ngày một thưa đi.

"Trang tám," cha nói.

Cậu lật tiếp. Đọc được nửa dòng thì ngoài đầu ngõ có tiếng vó ngựa.

Không phải một con. Ba, có lẽ bốn, đi nước kiệu ngắn trên đường đất khô, thứ tiếng gõ đều và cứng mà ngựa nhà nông không bao giờ có vì ngựa nhà nông không được đóng móng sắt. Cha cậu ngừng tay giữa lúc đang gạt bàn tính. Ông không đứng dậy. Ông chỉ đưa tay đẩy quyển sổ ra khỏi vùng sáng của ngọn đèn, vào chỗ tối sát chân tường, một động tác gọn và quen tới mức cậu hiểu ông đã làm thế nhiều lần rồi.

"Cửu," ông nói, giọng vẫn bình thường. "Ra sau bếp. Bảo mẹ đun nước."

"Có phải người ta tới đòi nợ mình không cha?"

"Không. Người ta tới thu thuế thân." Cha cậu với tay vặn nhỏ bấc đèn. "Đòi nợ thì còn cãi được. Thuế thì không."

Cậu đứng lên, nhưng chưa kịp bước ra thì tiếng vó ngựa đã dừng ngay trước cổng. Có tiếng người nói bằng thứ tiếng quan thoại pha giọng bắc, nhanh và gọn, câu ngắn, không có chữ nào thừa. Rồi tiếng cổng tre bị đẩy vào trong, kéo lê một vệt dài trên nền đất.

Từ chỗ đứng, qua khe cửa, cậu chỉ nhìn thấy được tới ngang thắt lưng những người vừa vào. Bốn cái bóng. Ba người mặc áo chàm, một người mặc áo nâu có nẹp đỏ ở vạt. Người mặc áo nẹp đỏ cầm trong tay một quyển sổ.

Cậu nhìn quyển sổ ấy lâu hơn nhìn bất cứ thứ gì khác trong sân.

Nó mới. Bìa còn cứng, gáy chưa gãy, giấy trắng tới mức bắt được ánh chiều còn sót lại. Người kia cầm nó bằng một tay, hờ hững, dốc ngược xuống đất theo nhịp bước, cái cách người ta cầm một vật mà mất cũng có cái khác thay ngay.

Trong nhà, sau lưng cậu, cha cậu đã đứng dậy và đang phủi hai ống quần. Ông sửa lại cổ áo, hít vào một hơi, rồi bước ra sân với dáng đi của một người chủ nhà ra đón khách.

Cậu vẫn đứng nguyên chỗ cũ, tay còn giữ chặt quyển sổ bìa xanh trong bóng tối sát chân tường, và lần đầu tiên trong đời, cậu nghĩ tới một điều mà mãi ba mươi năm sau cậu mới nói thành lời được với ai:

Trong sân này có hai quyển sổ. Chỉ một quyển được cầm ngoài nắng.

[1] Theo Mạc thị gia phả (bản A.39 lưu tại Viện Viễn Đông Bác Cổ), họ Mạc lập nghiệp tại thôn Lê Quách, huyện Hải Khang, phủ Lôi Châu, Quảng Đông; thủy tổ là Mạc Dữ, gốc Phúc Kiến, bị đày về Lôi Châu làm kinh lịch dưới thời Nguyên. Đời thứ 9 có Mạc Khanh đỗ cử nhân, đời thứ 11 có Mạc Thiên Phú đỗ tiến sĩ năm Nhâm Tuất (1562). Bản gia phả này hiện được giới nghiên cứu xác định tồn tại dưới nhiều dị bản khác nhau, không phải một văn bản thống nhất.

[2] Mạc Cửu sinh năm 1655. Tên khai sinh chép trong gia phả là Mạc Kính Cửu, về sau bỏ chữ đệm.

[3] Thuế thân (thuế đinh) đánh theo đầu người nam từ 16 tuổi trở lên, thu bằng tiền hoặc thóc tùy vùng, do lại dịch cấp huyện đi thu và ghi vào sổ đinh.