Lan Khai

Lan Khai, tên thật Nguyễn Đình Khải, sinh ngày 24 tháng 6 năm 1906 tại Vĩnh Lộc, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, trong một gia đình có cha từng tham gia phong trào Cần Vương chống Pháp. Thời trẻ ông xuống Hà Nội học tại Trường Bưởi, sau đó theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương nhưng không hoàn tất chương trình, rồi trở về quê hương Tuyên Quang, vùng đất miền núi phía Bắc sau này trở thành chất liệu chủ đạo trong sự nghiệp văn chương của ông.

Ông bắt đầu viết văn từ năm 1928 với tiểu thuyết "Nước hồ Gươm", mở đầu mạch tiểu thuyết tâm lý xã hội. Đến năm 1934, ông chuyển hẳn về Hà Nội, dấn thân vào nghề viết chuyên nghiệp và trở thành một trong hai cây bút trụ cột của nhà xuất bản Tân Dân do Vũ Đình Long sáng lập, cùng với Lê Văn Trương, giai đoạn 1938-1939. Tân Dân khi đó là trung tâm xuất bản lớn nhất Việt Nam thời tiền chiến, và Lan Khai phải viết cật lực để nuôi một gia đình đông con bằng chính ngòi bút của mình.

Trong khoảng mười bảy năm cầm bút, từ 1928 đến 1945, Lan Khai để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ hiếm có: gần năm mươi cuốn tiểu thuyết cùng hàng trăm truyện ngắn, bài báo, khảo cứu và dịch thuật. Sáng tác của ông chia làm ba dòng chính. Dòng tiểu thuyết đường rừng lấy bối cảnh núi rừng và đời sống các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, với các tác phẩm như "Tiếng gọi của rừng thẳm", "Lô Hnồ", "Rừng khuya", "Chiếc nỏ cánh dâu", "Suối Đàn". Dòng tiểu thuyết tâm lý xã hội phản ánh hiện thực đời sống thành thị và thân phận người lao động, gồm "Cô Dung", "Lầm than" (một trong những tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên viết về công nhân mỏ than), "Mực mài nước mắt", "Tội và thương", "Liếp Ly". Dòng tiểu thuyết lịch sử dựng lại các giai đoạn biến động của lịch sử dân tộc qua "Ai lên phố Cát", "Gái thời loạn", "Chiếc ngai vàng", "Cái hột mận", "Đỉnh non Thần". Năm 1939, ông đảm nhận vai trò Tổng thư ký tạp chí Tao Đàn của Tân Dân, trực tiếp thực hiện số đặc biệt tưởng niệm nhà văn Vũ Trọng Phụng ngay sau khi Vũ Trọng Phụng qua đời cuối năm đó, một tư liệu quý cho lịch sử văn học Việt Nam về sau.

Được mệnh danh "nhà văn đường rừng", danh xưng gắn liền với tên tuổi ông hơn cả, Lan Khai khai phá một vùng đề tài gần như còn bỏ trống trên văn đàn đương thời: thiên nhiên hoang sơ, tín ngưỡng và phong tục các dân tộc thiểu số, những câu chuyện pha màu sắc kỳ bí giữa núi rừng Việt Bắc. Bút pháp của ông được giới phê bình đương thời đánh giá là già giặn, điêu luyện, kết hợp chất lãng mạn với quan sát hiện thực xã hội, tạo nên một hướng đi khác biệt rõ rệt so với lối viết đô thị hóa của Tự Lực Văn Đoàn lẫn dòng hiện thực phê phán tập trung vào nông thôn đồng bằng cùng thời. Ông còn dịch nhiều tác phẩm của Tolstoy, Dostoievski, Stefan Zweig sang tiếng Việt.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 nổ ra khi Lan Khai mới ngoài ba mươi tuổi, sức viết vẫn còn sung mãn. Nhưng chỉ ít tháng sau đó, vào cuối năm 1945, giữa bối cảnh chính trị hỗn loạn và tranh chấp phe phái gay gắt tại Tuyên Quang thời hậu Cách mạng Tháng Tám, ông bị một nhóm người khác chính kiến thủ tiêu. Cái chết của ông đến nay vẫn còn nhiều điểm chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, để lại một khoảng trống lớn cho văn đàn Việt Nam khi ông ra đi ở tuổi ba mươi chín, giữa lúc sự nghiệp sáng tác đang ở đỉnh cao.