Lê Văn Trương

Lê Văn Trương sinh năm 1906 tại làng Đồng Nhân, nay là khu phố Thịnh Yên, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội, trong một gia đình gốc Hà Đông lên lập nghiệp ở Bắc Giang. Cha ông là Lê Văn Kỳ, mẹ là bà Nguyễn Thị Sâm. Thuở nhỏ ông học tiểu học ở Bắc Giang, đến năm 1921 theo cha về Hà Nội thi vào trường Trung học Bảo hộ (trường Bưởi). Học đến năm thứ ba, ông bị đuổi học vì cùng một số bạn cầm đầu cuộc phản kháng chống lại một hiệu trưởng người Pháp đã mắng học sinh Việt Nam là "Sale Annamite" (tên An Nam bẩn thỉu). Đây là dấu ấn đầu tiên cho thấy tính cách bộc trực, không chịu khuất phục sẽ theo ông suốt đời.

Năm 1926, sau khi học thêm, Lê Văn Trương thi đậu vào Sở Dây thép Đông Dương và được bổ đi làm tại Battambang, Campuchia. Tại đây ông cưới bà Ngô Thị Hương, con gái một gia đình người Việt kiều cư trú tại đó. Năm 1930, chán cảnh công chức, ông bỏ việc đi khai khẩn đồn điền ở huyện Monkolboray, tỉnh Lovea, giáp biên giới Thái Lan. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1931-1932 khiến ông phá sản, Lê Văn Trương xoay sang nhiều nghề: thầu khoán, buôn bò, buôn ngọc, thậm chí buôn lậu qua Thái Lan, Trung Quốc. Những năm tháng phiêu bạt giang hồ này về sau trở thành chất liệu sống động cho hàng loạt tiểu thuyết phiêu lưu của ông.

Năm 1932, ông trở về nước, gia nhập làng báo, làng văn đất Bắc, cộng tác với báo Trung Bắc tân văn và nhà xuất bản Tân Dân của Vũ Đình Long, viết đều cho các tờ Tiểu thuyết thứ Bảy, Phổ thông bán nguyệt san, Ích Hữu, Truyền Bá. Năm 1937, Vũ Đình Long giao ông làm Chủ bút báo Ích Hữu; cuối năm ông còn đứng ra chủ trương tờ Ích Hữu đổi mới và Việt Nam hồn. Giai đoạn này, ông thường sánh đôi cùng Trương Tửu cổ xúy cho "triết lý về sức mạnh" - đề cao ý chí, nghị lực cá nhân của con người trước nghịch cảnh, xuyên suốt gần như toàn bộ sáng tác sau này, tiêu biểu là chuyên luận "Triết học sức mạnh" (1941). Cũng năm 1941, ông viết lời tựa cho tập truyện ngắn đầu tay "Đôi lứa xứng đôi" của một cây bút trẻ vô danh là Nam Cao, đổi tên tác phẩm từ "Cái lò gạch cũ", hết lời ca ngợi lối văn "mới, sâu xa, chua chát và tàn nhẫn" của tác giả trẻ - tác phẩm về sau được biết đến với tên "Chí Phèo".

Từ năm 1939, Lê Văn Trương gần như chuyên tâm viết tiểu thuyết, viết rất nhanh và rất nhiều. Theo một số nhà nghiên cứu, ông để lại khoảng 200 tác phẩm; theo thống kê của gia đình, con số còn lưu giữ được là 125 cuốn, gồm 96 cuốn đã in và 29 cuốn chưa in - khiến ông được xem là cây bút có số lượng tác phẩm nhiều nhất trong văn học Việt Nam. Giáo sư Phạm Thế Ngũ chia tác phẩm của ông thành ba loại: truyện phiêu lưu giang hồ (Trước cảnh hoang tàn Đế Thiên Đế Thích, Trường đời, Tôi thầu khoán...), truyện đề cao tình cảm gia đình (Một người cha, Người anh cả, Tôi là mẹ...), và truyện phê phán thói hư tật xấu của tầng lớp thượng lưu trưởng giả (Trong ao tù trưởng giả, Một cô gái mới...). Giáo sư Nguyễn Huệ Chi nhận xét cái chung của cả ba loại là "triết lý sức mạnh" thể hiện qua hình tượng người hùng xông pha, giàu lương tâm nhưng đôi khi bị đẩy tới mức cường điệu, phi thực tế.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Lê Văn Trương làm Chủ tịch Ủy ban Đãi vàng Bắc Bộ một thời gian, rồi chuyển sang Tiểu ban Văn nghệ thuộc Ban Tuyên huấn, Phòng Chính trị Liên khu III. Ông từng tham gia chiến dịch đánh Pháp ở Nam Định (5-6/1951) và Hòa Bình (12/1951-1/1952), viết lại trải nghiệm này trong tiểu thuyết "Tôi là quân nhân" nhưng bị phê phán nặng nề vì đề cao "chủ nghĩa anh hùng cá nhân". Năm 1953, do bệnh gan tái phát, ông xin phép về Hà Nội chữa bệnh, cộng tác với báo Mới ở Sài Gòn. Đầu năm 1954, ông chuyển hẳn vào Sài Gòn, làm thầu khoán, viết báo, tái bản sách cũ. Năm 1959, khi đang làm việc cho Đài phát thanh Sài Gòn, ông gặp tai họa oan uổng: vì trùng tên với một người dám đả kích bà Trần Lệ Xuân, ông bị gọi vào Phủ Tổng thống thẩm vấn; dù sự việc sau đó được làm rõ, bà Trần Lệ Xuân vẫn không đính chính, khiến ông bị đài sa thải.

Những năm cuối đời, Lê Văn Trương sống trong cảnh túng quẫn, sách in ra không bán được, công việc kinh doanh đình đốn, lại vướng vào nghiện thuốc phiện khiến khả năng sáng tác gần như kiệt quệ. Ngày 25 tháng 2 năm 1964, ông qua đời tại một căn nhà hẹp trong hẻm Bùi Viện, Sài Gòn, trong cảnh nghèo đói và bệnh tật, hưởng thọ 58 tuổi. Dù bị giới phê bình chê trách về chất lượng nghệ thuật, "cây bút viết khỏe nhất" của văn học tiền chiến này vẫn để lại dấu ấn khó phai qua triết lý ý chí luận và khối lượng tác phẩm đồ sộ hiếm ai sánh kịp.