Bùi Kỷ

Bùi Kỷ, tên chữ Ưu Thiên, hiệu Tử Chương, sinh ngày 5 tháng 1 năm 1888 tại xã Châu Can, huyện Phú Xuyên, trong một gia đình khoa bảng Nho học có tiếng ở đất Hà Đông cũ. Ông nội là Bùi Văn Quế, từng giữ chức Tham tri bộ Hình; cha là Bùi Thức, đỗ Tiến sĩ Nho học khoa 1898 nhưng cũng chọn con đường dạy học và trước tác thay vì làm quan. Nối nghiệp gia phong, Bùi Kỷ đỗ Cử nhân năm 1909, đỗ Phó bảng năm 1910, nhưng khước từ ra làm quan cho triều đình và chính quyền bảo hộ, một lựa chọn 'xuất - xử' đặc biệt so với phần lớn nho sĩ khoa bảng đương thời.

Năm 1912, ông được cử sang Pháp du học tại Trường Thuộc địa (École coloniale) ở Paris, tại đây có dịp tiếp xúc với các trí thức yêu nước như Phan Châu Trinh, những cuộc gặp gỡ góp phần định hình tư tưởng canh tân văn hóa dân tộc của ông sau này. Trở về nước năm 1917, Bùi Kỷ bắt đầu sự nghiệp dạy học tại nhiều trường ở Hà Nội, và từ năm 1932 dạy tại Trường Thăng Long, một trong những cái nôi quy tụ trí thức tiến bộ đầu thế kỷ 20.

Sự nghiệp học thuật của Bùi Kỷ gắn liền với công cuộc bảo tồn và hệ thống hóa văn chương, ngôn ngữ dân tộc trong giai đoạn Hán học suy tàn, chữ quốc ngữ lên ngôi. Năm 1925, ông cùng người em rể Trần Trọng Kim hiệu khảo, chú giải bản Nôm 'Truyện Thúy Kiều', một công trình được nhiều thế hệ độc giả tín nhiệm. Năm 1931, ông tham gia Ban biên soạn 'Việt Nam tự điển' của Hội Khai Trí Tiến Đức cùng Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Trần Trọng Kim, Dương Bá Trạc, Nguyễn Hữu Tiến và nhiều học giả khác, đảm nhiệm phần việc biên soạn cốt lõi. Năm 1932, ông xuất bản 'Quốc văn cụ thể', khảo cứu hệ thống các thể thơ văn cổ truyền Việt Nam, trong đó có bản dịch nổi tiếng bài 'Bình Ngô đại cáo' của Nguyễn Trãi (dù về sau giới nghiên cứu còn tranh luận về việc bản dịch này là của riêng ông hay có sự đóng góp của Trần Trọng Kim). Ông cũng hiệu khảo nhiều truyện Nôm cổ như Trê Cóc, Trinh Thử, Lục súc tranh công, và sáng tác thơ hát nói (ca trù) mang phong vị vừa cổ điển vừa mới mẻ.

Sau Cách mạng tháng Tám, năm 1946 Bùi Kỷ được Hồ Chí Minh mời tham gia chính quyền mới, giữ chức Phó Trưởng ban lãnh đạo phong trào Bình dân học vụ, góp phần vào công cuộc xóa nạn mù chữ toàn quốc. Ông được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và đảm nhiệm một số chức vụ trong các tổ chức đoàn thể, mặt trận cho đến khi xin từ chức vào năm 1956.

Bùi Kỷ qua đời ngày 19 tháng 5 năm 1960 tại Hà Nội, thọ 72 tuổi. Con trai ông, Bùi Diễm, sau này trở thành một nhà ngoại giao, Đại sứ của Việt Nam Cộng hòa. Di sản học thuật của Bùi Kỷ, đặc biệt các công trình về Truyện Kiều và Việt Nam tự điển, vẫn được xem là nền tảng tham chiếu quan trọng cho nghiên cứu ngữ văn và Hán Nôm Việt Nam.