Nguyễn Huy Tự

Nguyễn Huy Tự, còn có tên là Yên, tự Hữu Chi, hiệu Uẩn Trai, sinh ngày rằm tháng Bảy năm 1743 tại làng Trường Lưu, một trong những làng khoa bảng nổi tiếng nhất xứ Nghệ. Ông là hậu duệ đời thứ mười một của dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu, một dòng họ văn hiến có mười hai thế hệ liên tục đỗ đạt từ cuối thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX, để lại hai di sản tư liệu được UNESCO công nhận là Mộc bản Trường Lưu và Hoàng Hoa sứ trình đồ. Cha ông là Nguyễn Huy Oánh, đỗ Thám hoa khoa 1748, làm quan lớn triều Lê và là nhà văn hóa lớn đương thời.

Năm 17 tuổi (1759), Nguyễn Huy Tự đỗ thứ năm khoa thi Hương trường Nghệ, được bổ làm Thị nội văn chức. Ông tiếp tục thăng tiến qua nhiều chức vụ văn lẫn võ dưới triều Lê trung hưng: Hồng lô tự thừa (1767), Tri phủ Quốc Oai (1768), rồi chuyển sang ngạch võ, giữ chức Hiến sát phó sứ xứ Sơn Nam và Trấn thủ Hưng Hóa (từ 1774). Trong thời gian trấn nhậm vùng biên viễn, ông có công dẹp loạn ở mỏ Tụ Long (1779) và được quan nhà Thanh khen ngợi. Ông kết hôn với con gái Tiến sĩ Nguyễn Khản, người làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân — ông nội vợ là Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm, còn chú vợ chính là đại thi hào Nguyễn Du. Cuộc hôn nhân này nối hai dòng họ khoa bảng lớn của Hà Tĩnh, Nguyễn Huy Trường Lưu và Nguyễn Tiên Điền.

Khoảng năm 1783-1784, nhân dịp về quê chịu tang mẹ, Nguyễn Huy Tự xin từ quan, lui về ở ẩn giữa lúc thời cuộc Lê-Trịnh rối ren. Chính trong giai đoạn lui về này, ông hoàn thành "Truyện Hoa Tiên", tác phẩm để đời của mình: một truyện thơ Nôm lục bát gồm 59 hồi với khoảng 1.532 câu ở bản gốc, phóng tác từ tiểu thuyết tài tử giai nhân Trung Hoa "Đệ bát tài tử Hoa tiên ký". Truyện kể mối tình giữa Lương Phương Châu và Dương Dao Tiên, vượt qua sóng gió lễ giáo và chiến loạn để đoàn viên, được đánh giá là một trong những câu chuyện tình yêu tự do đầu tiên trong văn học thành văn Việt Nam, mở đầu cho dòng truyện Nôm bác học cuối thế kỷ XVIII.

Năm 1786, khi quân Tây Sơn ra Bắc lật đổ chúa Trịnh, Nguyễn Huy Tự vẫn ở quê nhà. Đến năm 1790, ông được vua Quang Trung vời ra kinh đô Phú Xuân, giao giữ chức Hữu tham tri bộ Binh và được xem là một sứ giả có vai trò thuyết phục các cựu thần, danh sĩ Bắc Hà ra hợp tác với triều Tây Sơn. Tuy nhiên chỉ ít lâu sau khi tới Phú Xuân, ông lâm bệnh và mất ngày 27 tháng Bảy năm 1790, thọ 47 tuổi.

Bên cạnh Hoa Tiên, Nguyễn Huy Tự còn để lại hai tập địa chí Tây Hưng đạo sử tập và Quảng Thuận đạo sử tập ghi chép vùng ông từng trấn nhậm. Cùng cha là Nguyễn Huy Oánh, ông góp công xây dựng và mở rộng Phúc Giang thư viện tại Trường Lưu, một trong những thư viện tư nhân lớn nhất nước thời bấy giờ, vừa lưu trữ sách cổ vừa đào tạo nhân tài. Di sản văn chương của ông được người con trai út, Nguyễn Huy Hổ (1783-1841), tiếp nối qua truyện thơ Nôm "Mai Đình mộng ký" (1809). Bản Hoa Tiên nguyên tác sau này được người cháu bên vợ là Nguyễn Thiện nhuận sắc, mở rộng thành 1.826 câu, in lần đầu năm 1875 với tên Hoa Tiên nhuận chính; nhà nghiên cứu ghi nhận Nguyễn Thiện đã vận dụng bút pháp của Truyện Kiều khi chỉnh sửa. Cao Bá Quát, khi bàn về thể loại truyện Nôm, xếp Hoa Tiên ngang hàng Truyện Kiều là hai áng "truyện" xuất sắc nhất của văn học dân tộc. Đền thờ Nguyễn Huy Tự được xếp hạng di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia năm 1991.