Cao Bá Quát

Cao Bá Quát tự Chu Thần, hiệu Cúc Đường, biệt hiệu Mẫn Hiên, sinh năm 1809 tại làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, trong một gia đình nho học nhưng không giàu có. Cha ông là Cao Huy Sâm, ông nội Cao Huy Thiềm đều theo nghiệp dạy học và bốc thuốc. Ông có người anh em sinh đôi là Cao Bá Đạt, sau này cùng chịu chung số phận bi thảm với ông. Từ nhỏ Cao Bá Quát đã nổi tiếng thông minh, học giỏi, làm thơ hay, nhưng tính khí ngông nghênh, không chịu khuất phục lễ giáo khoa cử gò bó, điều bộc lộ xuyên suốt cả cuộc đời và sự nghiệp của ông sau này.

Năm 1831, Cao Bá Quát đỗ Á nguyên trong kỳ thi Hương ở Hà Nội, nhưng bộ Lễ khi duyệt lại đã cố tình đánh tụt ông xuống hạng thấp nhất vì cho rằng văn ông có ý ngông, phạm thể lệ trường quy. Sau đó ông nhiều lần vào Huế thi Hội nhưng đều không đỗ, dù văn tài đã lừng danh khắp Bắc Hà. Năm 1841, ông được triều đình cử làm Sơ khảo trường thi Thừa Thiên; thấy một số bài thi có tài nhưng phạm trường quy vì lỗi nhỏ, ông tự ý dùng son sửa lại 24 quyển thi. Việc bại lộ, ông bị khép tội chết, sau được giảm xuống án giam cầm chờ xử vì các đại thần tiếc tài. Đây là biến cố lớn khiến sự nghiệp quan trường của ông đứt gãy giữa chừng và càng khoét sâu mối bất mãn với triều đình nhà Nguyễn.

Sau khi được ân xá, khoảng năm 1843-1844 ông được cử đi "dương trình hiệu lực" - tức đới tội lập công bằng cách theo phái đoàn công cán sang Hạ Châu (vùng Singapore, Indonesia ngày nay). Chuyến đi này để lại dấu ấn trong thơ ông qua bài "Dương phụ hành" tả người phụ nữ phương Tây, cho thấy cái nhìn cởi mở hiếm có của một nho sĩ đương thời. Năm 1847 ông được triệu về kinh, sung chức ở Viện Hàn lâm rồi làm việc trong Sử quán triều Nguyễn, nhưng không lâu sau lại bị đẩy đi làm Giáo thụ tại huyện Quốc Oai, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây - một chức quan nhỏ, xa kinh đô, bị xem như một hình thức thất sủng đối với một người tài năng lớn nhưng khí khái không chịu luồn cúi.

Bối cảnh những năm 1854 dưới triều Tự Đức là thời kỳ vùng Sơn Tây - Hà Nội bị hạn hán, nạn châu chấu phá hoại mùa màng nghiêm trọng, dân chúng đói khổ, oán thán triều đình bất lực. Nhân đó, Cao Bá Quát cùng một số thổ hào địa phương như Đinh Công Mỹ, Bạch Công Trân đã tôn Lê Duy Cự - dòng dõi nhà Lê - làm minh chủ, dấy binh chống lại nhà Nguyễn ở vùng Mỹ Lương, Sơn Tây, với danh nghĩa khôi phục nhà Lê. Cao Bá Quát giữ vai trò "quốc sư", là người vạch mưu lược chủ chốt của cuộc nổi dậy. Đây là bước ngoặt bi kịch: từ một nho sĩ bất mãn với khoa cử và quan trường, ông trở thành thủ lĩnh tinh thần của một cuộc khởi binh vũ trang chống lại chính triều đình mà ông từng phụng sự.

Cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương bùng nổ cuối năm 1854, ban đầu giành được một số thắng lợi ở vùng Ứng Hòa, Thanh Oai, nhưng do chuẩn bị sơ sài, lực lượng và vũ khí thô sơ, lại bị lộ kế hoạch nên phải khởi sự sớm hơn dự tính. Quân triều đình dưới sự chỉ huy của Nguyễn Bá Nghi nhanh chóng phản công. Cuối năm 1854, đầu năm 1855, trong một trận giao tranh tại Yên Sơn, Cao Bá Quát bị suất đội Đinh Thế Quang bắn chết tại trận, khi mới 46-47 tuổi. Sau cái chết của ông, nghĩa quân mất người cầm đầu, nhanh chóng tan rã; Lê Duy Cự bị bắt vào tháng 4-1855. Triều đình Tự Đức ra lệnh tru di để trừng trị đích danh, gia quyến ông bị truy sát; người anh em sinh đôi Cao Bá Đạt phải tự sát trên đường bị áp giải để tránh nhục hình, còn cháu ông là Cao Bá Nhạ bị đày biệt xứ.

Dù sự nghiệp chính trị kết thúc bi thảm, Cao Bá Quát để lại di sản văn chương đồ sộ với khoảng 1.353 bài thơ và hơn 20 bài văn xuôi bằng cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, tập hợp trong các tập như Cao Bá Quát thi tập, Mẫn Hiên thi tập. Cùng với Nguyễn Văn Siêu, ông được người đương thời và vua Tự Đức xưng tụng là "Thần Siêu, Thánh Quát" - hai đỉnh cao văn chương đất Thăng Long thế kỷ 19, được ví "văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán". Hình ảnh Cao Bá Quát trong văn học sử Việt Nam gắn liền với khí phách ngông ngạo, tinh thần phản kháng cường quyền và bi kịch của một kẻ sĩ tài hoa sinh bất phùng thời, đại diện tiêu biểu cho tầng lớp nho sĩ bất mãn giữa buổi triều Nguyễn suy vi.