Trúc Khê

Trúc Khê tên thật là Ngô Văn Triện, sinh ngày 22 tháng 5 năm 1901 trong một gia đình nông dân kiêm thợ thủ công nhỏ ở thôn Thị Cấm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ. Ông học chữ Hán từ năm 6 tuổi theo lối khoa cử truyền thống, đến 11 tuổi mới học quốc ngữ ở trường Pháp Việt, sau đó tự học thêm tiếng Pháp. Nền tảng Hán học vững chắc kết hợp với quốc ngữ và Pháp văn giúp ông trở thành một trong những người có khả năng chuyển ngữ cổ văn sang chữ quốc ngữ tốt nhất của thế hệ mình.

Năm 1920, khi mới 19-20 tuổi, ông có bài viết đầu tiên đăng trên báo Trung Bắc tân văn, mở đầu sự nghiệp cầm bút. Ông sớm tham gia phong trào yêu nước, gia nhập tổ chức tiền thân rồi trở thành đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng vào cuối những năm 1920. Năm 1928 ông mở nhà xuất bản riêng mang tên Trúc Khê thư cục tại phố Hàng Bông, Hà Nội, tự in ấn và phát hành sách của mình cùng nhiều tác giả khác. Năm 1929, ông bị chính quyền thực dân Pháp bắt giam tại Hỏa Lò do hoạt động liên quan đến Việt Nam Quốc dân Đảng, bị kết án 2 năm tù treo kèm 5 năm quản thúc.

Từ đầu thập niên 1930, Trúc Khê chuyển sang hoạt động báo chí chuyên nghiệp: làm chủ bút báo Bắc Hà (1933), báo Thương mại (1934), và cộng tác với nhiều tờ báo khác ở Hà Nội trong suốt những năm 1935 trở đi. Ông dùng nhiều bút danh khác nhau như Cấm Khê, Kim Phượng, Đỗ Giang, Khâm Trai, Ngô Sơn, Hạo Nhiên Đình bên cạnh bút danh chính Trúc Khê.

Giai đoạn 1937-1945 là thời kỳ đỉnh cao trong sự nghiệp trước tác của ông, với khoảng 60 đầu sách được sáng tác, dịch thuật và biên khảo. Đóng góp quan trọng nhất là bản dịch quốc ngữ "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ, hoàn thành và công bố năm 1943, đưa kiệt tác truyền kỳ chữ Hán thế kỷ 16 đến với độc giả phổ thông không biết Hán tự. Ông cũng dịch "Tôn Ngô binh pháp" (gộp binh pháp Tôn Tử và Ngô Khởi), bản in được xuất bản chính thức năm 1953 tức sau khi ông mất, cùng tiểu thuyết Trung Hoa "Ngọc lê hồn" của Từ Chẩm Á, thơ Lý Bạch, Đỗ Phủ, và công trình khảo cứu "Lịch sử Nam tiến của dân tộc ta". Ông còn biên soạn các sách về danh nhân dân tộc như Nguyễn Trãi (Ức Trai thi tập) và Cao Bá Quát. Năm 1939, ông tham gia một cuộc tranh luận học thuật đáng chú ý với Phan Khôi trên báo chí, viết bài phản hồi bàn về vũ trụ quan của Khổng Tử là duy vật hay duy tâm, thể hiện năng lực nghiên cứu Nho học nghiêm túc của ông chứ không chỉ dừng ở công việc dịch thuật thuần túy.

Bên cạnh dịch thuật và khảo cứu, Trúc Khê cũng sáng tác văn học, tiêu biểu là tiểu thuyết mang màu sắc tự truyện "Đò chiều" (in năm 1944 tại Nhà in Quốc Gia) và tập thơ "Chợ chiều". Ông tích cực tham gia phong trào truyền bá chữ quốc ngữ giai đoạn 1941-1945, góp phần phổ cập chữ viết dân tộc trong bối cảnh dân trí còn thấp.

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối 1946, Trúc Khê rời Hà Nội tản cư cùng gia đình. Ông lâm bệnh nặng và qua đời ngày 26 tháng 8 năm 1947 tại Trại Ro, xã Nghĩa Hương, huyện Quốc Oai, khi mới 46 tuổi, trước khi kịp tiếp tục hoạt động sâu hơn trong vùng kháng chiến Việt Bắc. Năm 2005, tên ông được đặt cho một con phố ở quận Đống Đa, Hà Nội, ghi nhận đóng góp của ông cho văn học và báo chí quốc ngữ buổi đầu.