Chu Mạnh Trinh

Chu Mạnh Trinh sinh năm 1862 tại làng Phú Thị, tổng Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, tự Cán Thần, hiệu Trúc Vân. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học, cha là Chu Duy Tĩnh từng giữ chức Ngự sử. Ngay từ nhỏ Chu Mạnh Trinh đã nổi tiếng thông minh, học giỏi và có năng khiếu nghệ thuật đa dạng, không chỉ giỏi văn chương mà còn am hiểu hội họa, kiến trúc, âm luật.

Về đường khoa cử, năm 19 tuổi ông đỗ Tú tài, năm 25 tuổi đỗ Giải nguyên trong kỳ thi Hương, và đến năm 31 tuổi, khoa Nhâm Thìn 1892 dưới triều Thành Thái, ông đỗ Tam giáp Tiến sĩ, được người đời gọi là "ông Nghè Phú Thị". Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Tri phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Trên đường hoạn lộ, ông lần lượt giữ chức Án sát ở nhiều tỉnh: Án sát Hưng Yên khoảng năm 1895, Án sát Hà Nam khoảng năm 1899, rồi Án sát Bắc Ninh năm 1901 và sau đó Án sát Thái Nguyên. Ông được biết đến là một vị quan thanh liêm, chính trực, được dân chúng nhiều nơi quý trọng.

Bên cạnh vai trò một vị quan, Chu Mạnh Trinh còn là một họa sĩ và kiến trúc sư tài hoa hiếm có trong hàng ngũ khoa bảng đương thời. Ông đứng ra chủ trì và trực tiếp vẽ kiểu, giám sát việc trùng tu chùa Thiên Trù thuộc quần thể chùa Hương Tích cùng các nhà hảo tâm, biến nơi đây thành một quần thể kiến trúc bề thế xứng với danh thắng "Nam thiên đệ nhất động". Ông cũng tham gia dựng lại đền Đa Hòa và đền Hóa Dạ Trạch ở Khoái Châu, những di tích thờ Chử Đồng Tử - Tiên Dung, quê hương của chính ông.

Về sự nghiệp văn chương, sau khi hoàn thành việc trùng tu chùa Hương, ông sáng tác bài hát nói "Hương Sơn phong cảnh ca" để ca ngợi cảnh sắc nơi này, về sau trở thành một trong những áng văn tả cảnh nổi tiếng bậc nhất của văn học trung đại Việt Nam, được đưa vào giảng dạy trong nhà trường. Ông còn để lại "Hàm Tử quan hoài cổ" hoài niệm chiến công nhà Trần, cùng tập thơ chữ Hán "Trúc Vân thi tập". Đặc biệt, Chu Mạnh Trinh say mê Truyện Kiều của Nguyễn Du đến mức đã sáng tác cả một chùm khoảng hai mươi bài thơ Nôm vịnh các nhân vật và cảnh huống trong tác phẩm này, như Kiều bán mình chuộc cha, Kiều đi thanh minh, Từ Hải, Sở Khanh... tập hợp trong "Thanh Tâm Tài Nhân thi tập".

Năm 1905, quan Tuần phủ Hưng Yên là Lê Hoan tổ chức một cuộc thi vịnh Kiều, mời Nguyễn Khuyến làm giám khảo; Chu Mạnh Trinh dự thi và đoạt giải Nhất thơ Nôm. Tuy nhiên chính tại cuộc thi này đã nảy sinh giai thoại nổi tiếng: Nguyễn Khuyến chê hai câu thơ vịnh nhân vật Sở Khanh của ông ghép vần "nho" với "xỏ" là gượng ép, khiến Chu Mạnh Trinh hiềm khích, sau này còn có chuyện ông gửi tặng Nguyễn Khuyến - khi ấy đã bị mù - một chậu hoa trà đẹp mà không hương, ngụ ý mỉa mai. Cùng năm 1905, sau khi cáo quan về quê dưỡng bệnh được ít lâu, Chu Mạnh Trinh qua đời tại làng Phú Thị, hưởng dương 43 tuổi. Ông được hậu thế ghi nhận là một trong những gương mặt tài hoa toàn diện hiếm có của văn học trung đại Việt Nam cuối thế kỷ 19, vừa là nhà thơ trữ tình tả cảnh xuất sắc, vừa là kiến trúc sư - họa sĩ để lại dấu ấn vật chất bền vững tại danh thắng chùa Hương.