Quán tạp hoá gần đình chỉ có một gian, mái tôn, hàng hoá xếp trên hai kệ gỗ ọp ẹp đóng bằng ván cốp pha cũ. Tôi vào mua pin tiểu cho máy ghi âm, loại con thỏ, hai vỉ. Bà chủ quán ngồi sau cái tủ kính đựng bánh kẹo, phe phẩy một cái quạt giấy in quảng cáo thuốc, dù trời không nóng lắm, cầm cho có việc hơn là để quạt.

"Cô ở nhà bà Rớt phải không? Hết pin nhanh rứa," bà nói, tay lục dưới ngăn kính tìm vỉ pin còn hạn.

"Dạ, cháu ghi âm suốt ngày ạ." Tôi đứng chờ, mắt lướt qua kệ hàng, thấy có cả muối i ốt, dầu gió, và một xâu dép tổ ong treo lủng lẳng trên đinh.

Bà đưa hai vỉ pin, tôi trả tiền, định quay ra thì lại đứng lại. Từ tối qua tôi chưa nói chuyện đó với ai ngoài mấy dòng ghi vội trong sổ nhỏ. Tôi nghĩ nói ra cho một người không liên quan gì tới nhà cụ Trạc, một người ở xa cái bếp ấy cả trăm mét, có khi lại dễ hơn. Người ngoài cuộc thường nhìn thấy chỗ mình bỏ sót.

"Bà ơi, bà có biết nhà cụ Trạc trước có cái thang lên gác bếp không ạ? Thang gỗ, hình như mười một bậc, bậc thứ tư nứt, nẹp tôn."

Bà chủ quán ngừng quạt một nhịp, nhìn tôi, rồi quạt tiếp.

"Thang mô? Nhà ông Trạc có cái thang mô mà thang."

"Dạ, cháu chụp ảnh được, hôm kia ạ. Tối qua cháu sang thì không thấy nữa."

"Cô chụp cái chi cũng được cả, máy móc bây giờ hay lắm," bà nói, giọng vẫn nhẹ, nhưng tay bà chuyển sang xếp lại chồng báo cũ trên kệ, việc không cần làm ngay lúc đó. "Nhà ông Trạc lên gác bếp thì bắc ghế, có ai đóng thang mô. Cô nghe ai đồn rứa?"

"Không ạ, cháu tự thấy."

"Chắc cô nhìn nhầm nhà mô đó." Bà cười, một tiếng cười ngắn, không có ý chế giễu nhưng cũng không có ý tin. "Cô đi ghi chép nhiều, đầu óc lộn xộn cũng phải thôi. Về ăn cơm cho khoẻ, đừng nghĩ ngợi lung tung."

Tôi định kể thêm về anh Dụ, về tấm ảnh, về bàn chân đặt lên một bậc thang không còn tồn tại, nhưng nhìn cái cách bà đã đổi đề tài, tôi thôi. Đúng lúc đó có một ông đạp xe tới, dựng xe ngoài hiên, vào mua hai gói thuốc lào và một chai dầu ăn. Bà chủ quán quay sang tiếp ông, nói chuyện mùa lũ năm nay tới muộn, giọng trở lại bình thường ngay, như câu chuyện cái thang chưa từng được nhắc tới trong quán này. Tôi đứng nép sang một bên chờ, nhìn ông kia lấy tiền từ trong túi áo ngực, đếm từng tờ, không ai hỏi han gì tới tôi thêm.

Tôi mua thêm một gói kẹo lạc, không phải vì thèm, chỉ để buổi nói chuyện có một cái kết bình thường, trả thêm ít tiền lẻ, rồi ra khỏi quán.

Ngoài sân đình có mấy đứa trẻ đang chơi trốn tìm, một đứa nấp sau gốc đa, thò đầu ra ngó rồi rụt lại. Tôi đứng nhìn một lúc, không phải vì việc gì, chỉ để đầu óc trôi khỏi cái thang một chút. Nắng đã lên cao, bóng đa đổ tròn quanh gốc, đúng như một cái bóng phải có.

Tôi ngồi xuống bậc thềm đình, lấy cuốn sổ nhỏ ra. Tôi mở trang mới, viết ngày tháng, rồi viết lại nguyên văn câu bà chủ quán vừa nói, cả câu "chắc cô nhìn nhầm nhà mô đó" lẫn câu "đầu óc lộn xộn cũng phải thôi". Ghi nguyên văn là thói quen tôi giữ từ hồi học năm hai, cô giáo dạy phương pháp điền dã dặn: đừng diễn giải ngay, cứ chép, diễn giải để sau.

Nhưng lần này tôi thấy tay mình run nhẹ khi cầm bút, không phải vì lạnh. Tôi đọc lại câu vừa chép, thấy nó giống hệt cách người ta nói với ai đó vừa kể một giấc mơ, lịch sự, không cãi, nhưng cũng không tin lấy nửa lời. Tôi nhớ lại tối qua, cụ Trạc đứng trước quãng vách trống, nhìn rất lâu, không nói gì, rồi quay đi rót nước. Cụ không bảo tôi nhìn nhầm. Cụ cũng không xác nhận. Cụ chỉ tránh.

Tôi viết tiếp, chữ nhỏ dần về cuối dòng:

Tôi đọc lại câu đó hai lần. Nó không giải quyết được gì, nhưng viết ra rồi thì cái gì đang cuộn trong bụng tôi cũng dịu bớt một chút, như đóng được một cái nắp. Việc của tôi là chép lại cho đúng những gì mắt thấy tai nghe, không phải đi phán xét ai đúng ai sai, ai nhớ ai quên. Nếu bốn mươi hai tấm ảnh của tôi và trí nhớ của cả một xóm không khớp nhau, tôi cứ ghi cả hai, để sau này tự có người đọc mà xử lý.

Tôi gấp sổ, đứng dậy, phủi bụi ở ống quần. Đám trẻ con đã chuyển sang chơi ô ăn quan ở một góc sân khác, tiếng sỏi lách cách đều đặn. Tôi đi vòng ra phía sau đình, định cắt qua lối tắt về nhà bà Rớt, lối này gần hơn đường vòng qua cổng chính chừng năm phút đi bộ.

Lối tắt đi ngang trước nhà cụ Trạc, cách chừng hai chục bước, một khoảng sân đất nện có hàng rào cúc tần thấp ngang bụng. Ban ngày cụ thường ngồi ngoài hiên bổ củi hoặc bó ngô, nhưng giờ này sân vắng, chỉ có con chó vàng nằm dưới bóng cây mít, tai vểnh lên khi tôi đi qua rồi lại cụp xuống, coi như quen mặt.

Cửa chính khép, nhưng cửa sổ gian trong, cái gian tôi chưa từng vào, hé một khe hẹp. Tôi không định nhìn vào nhà người ta, chỉ tình cờ mắt tôi đi ngang đúng lúc, và qua khe cửa ấy tôi thấy một cái tủ gỗ đứng sát vách, cao ngang ngực, hai cánh cửa chạm vài đường hoa văn đơn giản đã mòn gần hết nét. Một cánh tủ đang mở hé, không mở hẳn, chỉ hé ra một khoảng đủ để thấy bên trong có cái gì đó xếp thành chồng, màu giấy hoặc vải đã ngả sang nâu sẫm.

Tôi dừng bước. Con chó vàng ngóc đầu lên nhìn tôi, rồi lại cụp xuống.

Tôi nhích lại gần hàng rào cúc tần hơn một chút, chỉ để nhìn cho rõ, không định bước qua sân người ta. Gỗ tủ đã lên nước bóng ở hai cạnh cánh cửa, chỗ tay người vẫn nắm mở nhiều năm, còn phần giữa cánh vẫn giữ màu gỗ mộc, sẫm hơn mà thô ráp hơn. Phía dưới chân tủ có bốn cái chân quỳ chạm thô, một chân đã kê thêm miếng gạch vỡ cho khỏi cập kênh. Tôi không nghe thấy tiếng người trong nhà, không có bóng ai đi qua đi lại phía sau khe cửa.

Tôi không biết cái tủ ấy là gì. Tôi chưa từng nghe ai trong nhà cụ Trạc nhắc tới nó, chưa từng thấy nó trong bốn mươi hai tấm ảnh tôi chụp ở gian bếp, vì gian bếp và gian trong là hai chỗ khác nhau, cách nhau một vách đất. Tôi chỉ biết là nó có thật, đứng đó, cánh cửa hé ra như thể vừa có người mở rồi bỏ đi ngang chừng, chưa kịp đóng lại.

Tôi đứng thêm một lúc, đủ lâu để nắng xế bóng cây mít dịch đi một quãng ngắn trên nền sân, rồi tôi bước tiếp, không rẽ vào hỏi. Tôi nghĩ, nếu hôm nay tôi gõ cửa hỏi cái tủ ấy đựng gì, tôi sẽ nhận lại một câu trả lời như câu của bà chủ quán, một câu lịch sự đóng chặt hơn cả hai cánh cửa gỗ kia. Có những thứ phải để tự nó hé ra, không phải do mình cạy.

Về tới nhà bà Rớt, tôi ngồi xuống hiên, lấy sổ bìa cứng ra, ghi lại vị trí cái tủ, hướng nó quay mặt ra, độ hé của cánh cửa ước chừng hai đốt ngón tay. Tôi không ghi thêm gì khác, không đoán bên trong là gì, đúng như câu tôi vừa viết cho chính mình lúc nãy ở sân đình.