MỘT CÁCH GIẢI TRÍ CÓ THÚ MÀ CÓ ÍCH HƠN... (CHUYỆN GIẢI TRÍ)

Người ta có làm phải có nghỉ, không luận người lớn hay là trẻ-con, mà gọi là nghỉ không phải chỉ ngồi đực nằm dài, biến hẳn khối óc quả tim thành ra cây đá được, cho nên từ xưa đến nay, từ phương đông đến phương tây, người ta đều bầy ra có những cách giải trí, người lớn có cách giải trí của người lớn, trẻ-con cũng có cách giải trí của trẻ-con. Những cách giải trí có nhiều mà các chuyện giải trí để cho người xem, người đọc, bàn-tán chuyện-vãn trong lúc đêm thanh cảnh vắng; trên gió dưới giăng, tức là một cách giải-trí của người ta vừa có thú mà vừa có ích hơn cả.

Nước ta là một nước trải mấy ngàn năm học nhờ viết mượn, cái tia sáng quốc-văn mới le lói được độ vài chục năm trở lại, đến những sách giáo-khoa, những sách kinh-điển, những sách thiết dụng trong xã-hội cũng còn khuyết lược lam nham chưa được mấy lăm quyển, mà nói chi đến chuyện giải trí là một vật chửa khẩn yếu gì lắm đối với sự sinh hoạt của người ta; vì cái nỗi văn-tự của mình còn thiếu be thiếu bét như thế, người mình có dễ chưa được thưởng cái cuộc chơi thanh-nhã, nếm cái thú-vị êm đềm là những sách vở báo chương thuộc về cái thể chuyện giải trí mấy hột; chứ ở các nước tiên-tiến, nói ngay những nước mình đã từng quen biết như nước Pháp, nước Tầu, văn-học đã thịnh ành, sách vở nhiều như rừng, chữ nghĩa rộng như bể, thì khắp trong một nước tự già chí trẻ, tự lớn chí bé không mấy lúc là không có một thứ đồ chơi mới lạ vừa có thể tiêu nhàn khiển muộn mà lại vừa có thể bổ óc nuôi hồn; đó tức là những sách vở báo-chương ở ngoài cái phạm-vi học-vấn nghiên-cứu, tu nghiệp doanh sinh mà biệt thành một cái thể-tài riêng, có một tên chung gọi là chuyện giải trí vậy.

Chuyện giải trí cũng như các cách giải trí khác cũng có chuyện giải trí dùng riêng cho người lớn, lại có chuyện giải trí dùng riêng cho trẻ con: hoặc làm ra thành sách vở, hoặc xuất bản như báo-chương, tuy kể là những thứ để xem chơi mà nghiệm ra thì người ta lại ai cũng ham đọc ham xem, có phần lại hơn những sách kinh-điển, những sách giáo-khoa, những sách kể là thiết-dụng cho xã-hội nữa, người lớn vậy mà trẻ con cũng vậy. Cho hay cái tâm-lý con người ta cũng lạ, cái gì làm thật thì hay nản, cái gì làm chơi lại dễ ham, lúc xem sách thật thì ra có ý buồn mà lúc xem sách chơi thì lại lấy làm thích; mà phàm đã ham đã thích thì tinh-thần tất phấn-phát, ký-tính với ngộ-tính chắc cũng tăng bội lên nhiều, thành ra sở-đắc về cái sách xem chơi có khi lại có phần hơn về cái sách xem thật cũng có.

Vì thế nên người xem chuyện giải trí, có chuyện có ích nhiều mà cũng có chuyện lại không khỏi có tổn nhiều; người đặt chuyện giải trí cho người ta xem, có khi làm được một việc rất có ích cho người mà cũng có khi làm phải một việc rất có tổn cho người. Chuyện giải trí bằng quốc-văn ta cũng chưa có là bao nhiêu, ta chưa cần bàn cái gì là có ích, cái gì là có tổn; ta từ trước học mượn chữ Tầu, chuyện giải trí cũng phần nhiều chỉ xem chuyện của Tầu; vậy ta hãy xin kể những chuyện giải trí của Tầu như những sách chí dị, trích-quái, man lục, ký văn cùng các bản từ-khúc, thi ca tiểu-thuyết đều là thuộc về cái khu-vũ chuyện giải trí cả, trong những thứ ấy mà thứ nào có bổ cứu được nhân-tâm phong-tục, cóp nhặt được tài-liệu cho sự học-vấn, mở rộng được tai mắt cho đường kiến-văn, đó là những thứ có ích, mà thứ nào chỉ vơ váo những chuyện hoang đường quái-đản, bịa đặt những chuyện giăng gió phong-tình, khiến cho người xem thành ra lây phải cái độc ngấm-ngầm tăng bi đạo-dục, đó là những thứ có tổn; những thứ có ích thì ta nên xem, nên đọc, nên mong có người làm ra cho nhiều; những thứ có tổn thì ta nên tránh cho xa như cái bàn đèn thuốc phiện, nên trừ cho tuyệt như loài hồ quái yêu-tinh; nhất là trẻ con gân óc còn non-nớt, kiến thức chưa định, lịch-duyệt chưa thâm, chưa đủ cái trí khôn quyết trạch điều phải điều trái, điều thực điều hư, thì xem được những chuyện có ích thật được ích nhiều mà xem phải những chuyện có tổn lại càng chịu tổn lắm. Xét cái kết quả xem chuyện giải trí của Tầu như thế thì cái ảnh-hưởng về chuyện giải trí của ta sau này chắc cũng vậy chứ không khác gì.

Nay cũng gần đến cái ngày quốc-văn ta phôi-phác thành hình, người mình cũng đã gần thoát cái mê mộng học mượn viết nhờ, có lẽ từ giờ sắp đi cũng ít xem chuyện giải trí của Tầu mà dần dần cũng có chuyện giải trí bằng quốc-văn mình cho mình giải trí được. Vậy trước khi làm chuyện giải trí, xem chuyện giải trí của mình, ta nên biết rõ cái ích cái tổn về sự xem chuyện giải trí Tầu như đã kể trên kia, thì người làm chuyện giải trí mới không đến nỗi làm phải một việc có tổn cho người, mà người xem chuyện giải trí mới chỉ có bề ích mà không có gì là bề tổn vậy.