TITLE: Người Dừng Lại

Khánh không có ý định triển lãm. Cô không nghĩ đến chuyện đó theo nghĩa chính thức — phòng tranh, khai mạc, khách mời, rượu vang và lời khen ngợi xã giao. Những thứ đó thuộc về một loại nghệ thuật khác, loại mà người ta làm để được thấy. Khánh vẽ vì không vẽ thì không chịu được, và bây giờ cô treo tranh ở những nơi công cộng vì căn xưởng nhỏ bắt đầu chật chội và vì một lý do mà cô không hoàn toàn tự thừa nhận: cô muốn biết người khác thấy gì khi nhìn vào những bức tranh đó.

Bức đầu tiên vào quán cà phê quen trên đường Lê Lộc — chủ quán là người đàn ông lớn tuổi hiền lành tên Bảo, hay mua cà phê và để yên cho Khánh ngồi vẽ phác thảo ở góc bàn sát cửa sổ. Khi cô hỏi có thể treo một bức không, ông Bảo nhìn bức tranh một lúc rồi gật đầu. Không hỏi tranh vẽ gì. Không bình luận. Chỉ gật và chỉ vị trí — góc tường bên trong, gần quầy thu ngân, chỗ ánh đèn vàng chiếu vừa đủ.

Bức thứ hai đến tiệm sách nhỏ cách đó hai con phố. Chủ tiệm là phụ nữ trẻ đeo kính, nhìn tranh khá lâu với vẻ mặt không rõ ràng, rồi nói: "Được, treo ở đây nhé," và chỉ vào vách gỗ giữa hai kệ sách.

Bức thứ ba lên bảng thông báo cộng đồng ở sảnh tòa nhà khu dân cư nơi Khánh ở.

Tuần đầu tiên, không có gì xảy ra.

Người ta đi qua, nhìn thoáng, tiếp tục. Đôi khi có người dừng lại vài giây trước bức tranh ở quán ông Bảo, nhưng đó là cái dừng lại máy móc của người chờ gọi đồ uống, mắt lướt qua mà không thực sự nhìn. Ở tiệm sách, khách hàng thường ngồi đọc, không ngước lên tường. Tấm tranh ở sảnh tòa nhà thì bị dán đè một tờ thông báo về cuộc họp cư dân sau ba ngày.

Khánh không thất vọng. Cô không hoàn toàn chắc mình mong đợi điều gì.

Nhưng vào buổi sáng thứ Tư của tuần thứ ba, có người dừng lại.

Khánh ngồi ở quán ông Bảo từ tám giờ, mang theo sổ phác thảo nhưng không vẽ được — sáng hôm đó không có giấc mơ mới, cô thức dậy muộn và đầu rỗng tuếch theo cách không dễ chịu. Cô ngồi uống cà phê và nhìn ra đường, bán chú ý đến bức tranh treo trên tường trong góc nhìn ngoại vi.

Bà cụ vào quán lúc hơn chín giờ.

Tóc bạc hoàn toàn, chải gọn ra sau. Áo dài màu xanh lam cũ nhưng sạch. Bước đi chậm mà vẫn thẳng lưng. Trông như người đã sống đủ lâu để không cần vội vàng bất kỳ điều gì nữa. Bà ngồi xuống bàn, gọi một ly nước chanh nóng, và nhìn quanh quán với ánh mắt thói quen của người hay đến đây.

Rồi bà nhìn thấy bức tranh.

Khánh nhận ra sự thay đổi ngay lập tức — không phải vì nó kịch tính mà vì nó không kịch tính chút nào. Bà cụ không giật mình, không đứng dậy, không thốt lên. Chỉ là ánh mắt của bà, đang di chuyển qua quán, gặp bức tranh và... dừng. Như bánh xe gặp rãnh sâu. Bà không nhìn đi tiếp.

Khánh để sổ xuống bàn.

Bà cụ nhìn bức tranh một phút, hai phút. Ly nước chanh nóng đến, bà không với tay lấy. Ánh mắt của bà — từ góc này Khánh nhìn được nghiêng — không phải ánh mắt phân tích tranh, không phải ánh mắt thưởng thức thẩm mỹ. Là ánh mắt của người đang cố nhớ lại điều gì. Như khi bạn thấy mùi hương cũ và cố tìm lại ký ức gắn với nó — cố nắm bắt thứ gì đó ở ranh giới giữa nhớ và quên.

Rồi bà cụ chớp mắt. Nhìn xuống bàn. Với tay lấy ly nước chanh.

Khánh đứng dậy trước khi kịp nghĩ.

Cô đến gần, dừng ở cách một bàn. "Xin lỗi bà, bức tranh đó là của con. Con ngồi góc kia." Không biết tại sao nói điều này, hay nói tiếp điều gì.

Bà cụ nhìn lên. Ánh mắt bà sắc bén hơn vẻ ngoài tuổi tác. "Con vẽ à?"

"Dạ."

Im lặng một lúc. Bà nhìn lại bức tranh, rồi nhìn Khánh. "Con vẽ theo mơ hay vẽ theo thứ con thấy ngoài đời?"

Câu hỏi đó — đặc biệt là sự bình thản trong giọng bà, như thể đây là câu hỏi hoàn toàn bình thường có thể hỏi người lạ về một bức tranh trong quán cà phê — làm Khánh lặng người đi một giây.

"Theo mơ," cô nói thật.

Bà cụ gật đầu, chậm rãi, như điều đó xác nhận thứ bà đã nghĩ. "Họ của con là gì?"

"Nguyễn. Nguyễn Khánh."

Lại một khoảnh khắc im lặng kỳ lạ. Bà cụ nhìn bức tranh lần nữa, và lần này ánh mắt của bà không phải ánh mắt đang cố nhớ nữa. Là ánh mắt của người vừa nhớ ra.

"Bà tên Minh," bà nói sau cùng. "Bà hay đến đây. Nếu con muốn nói chuyện về bức tranh đó." Bà dừng lại. "Về thứ trong bức tranh đó."

Khánh nhìn người phụ nữ tóc bạc ngồi trước mình và có cảm giác rất lạ — cảm giác rằng câu chuyện của mình, cái câu chuyện mà cô không biết mình đang sống trong đó, vừa mới thực sự bắt đầu.

"Con sẽ quay lại," Khánh nói.

Bà Minh gật đầu và nhìn lại cốc nước chanh, và nụ cười thoáng qua — không phải nụ cười vui mà nụ cười của người vừa đặt xuống một gánh nặng đã mang rất lâu, chỉ đặt xuống một phần thôi, nhưng cũng đã đủ để thở nhẹ hơn một chút.