10. — NÓI VỀ XỨ BẮC-KỲ

Xứ Bắc-kỳ đất tốt dân trù: về phía tây-nam có một bình-nguyên rất rộng, lại có con sông lớn là sông Hồng-hà và nhiều sông đào chẩy qua, cho nên việc canh-nông và việc thương-mại rất là thịnh vượng. Nơi bình-nguyên là một nơi dân-sự ở đông lắm: có các thành-phố lớn như là Hà-nội, Hải-phòng, còn ở các tỉnh thì không biết bao nhiêu là làng-mạc.

Về phía bắc và phía đông thì phong cảnh đã khác: chỉ thấy rặt gò đống và núi cao, rừng rậm. Xưa kia người bản-quốc thường lấy miền sơn-cước làm nước độc, không mấy người chịu lên, sợ ngã nước, song từ khi có đường hỏa-xa tiện lợi thì người ta đi lại như thường.

CÂU HỎI

1. Cắt nghĩa những chữ: bình-nguyên, dân trù, sơn-cước, ngã nước.

2. Cắt nghĩa câu này: Việc canh-nông và việc thương-mại rất là thịnh-lợi.

3. Theo như bài này các anh thử kể một vài vật quí của miền trung-châu và thượng-du ra xem.

(Bắc Giang)

TRẢ LỜI

1. Bình-nguyên là đồng bằng, nghĩa là một khu đất rộng mà phẳng và thấp. — Dân trù là dân ở đông đúc. — Sơn-cước là vùng núi non rừng rú. — Ngã nước: tên chỉ một thứ bệnh sốt rét người ta hay mắc phải ở trên mạn ngược xứ Bắc-kỳ; bệnh ấy nay xét ra vì một thứ trùng độc của một giống muỗi đốt vào người mà truyền sang. Nhưng hồi xưa người An-nam chưa biết lẽ ấy, cứ thấy lên mạn ngược hay mắc phải bệnh ấy, tưởng là nước trên ấy độc uống phải sinh ra bệnh, nên gọi là « ngã nước »

2. Việc canh-nông là việc cầy cấy giồng giọt, việc thương-mại là việc buôn bán. Câu này ý nói việc cầy cấy buôn bán đều thịnh-vượng và có lợi cả.

3. Theo bài này thì ở dưới trung-châu có các thứ nông-sản là quí như thóc lúa, ngô, đỗ, v.v.; còn ở trên thượng-du thì có các thứ lâm-sản như gỗ, củi, tre, nứa, v.v. và các thứ khoáng-sản như mỏ đồng, mỏ kẽm, mỏ sắt, mỏ chì, v.v.

LỜI DẶN. — Nên nhận những tiếng: xứ Bắc-kỳ (X. bài Nhẽ phải học chữ quốc ngữ, tr. 9); — dân trù, trù tính, — chuột chù; — rộng hẹp, rộng rãi, — con dộng; — sông ngòi, — xông pha, hơi xông lên; — nước chẩy, — trẩy hội; — rừng rú, — dừng chân; — hỏa xa, xa xôi, xấu xa, xa xỉ, — sa xuống, sa cơ.