Người ta đồn ở Rạch Giá năm đó có một anh biết tới ba thứ chữ mà vẫn nghèo rớt, tên Trần Văn Cận, ba mươi mốt tuổi, con một bà già bán trầu cau ở chợ. Đồn vậy cũng không sai mấy. Cận biết chữ quốc ngữ mới học lỏm được vài năm, biết chữ Nho từ hồi còn theo thầy đồ trong xóm, biết thêm tiếng Khmer đủ để hỏi đường, hỏi giá, hỏi thăm bà con bên sông. Ba thứ chữ đó cộng lại, mùa nắng thì đổi được vài lon gạo, mùa mưa thì chẳng đổi được gì, vì chẳng ai mướn người biết chữ đi cày.

Bữa đó, có người của sở đạc điền xuống chợ Rạch Giá tìm người biết chữ, biết luôn cả tiếng Khmer, để đi thông ngôn cho đoàn đo đất. Tiền công không nhiều, nhưng đều đặn, với lại được ăn cơm đoàn, khỏi lo bữa đói bữa no. Cận nghe tin, chạy về nhà ngay giữa trưa, mồ hôi ướt lưng áo.

"Má, con kiếm được việc rồi."

Bà già đang ngồi têm trầu trước cửa, không ngước lên. "Việc gì mà mừng dữ vậy?"

"Đi theo đoàn đo đất của nhà nước, thông ngôn tiếng Khmer với ghi chép giùm ông chủ Tây. Người ta trả công theo tháng, má à."

"Đi xa không?"

"Dạ, chắc cũng loanh quanh miệt này, rồi lấn dần vô trỏng." Cận chỉ tay mơ hồ về phía rừng, nơi trời lúc nào cũng như thấp hơn chỗ khác. "Con hỏi kỹ rồi, họ đo tới đâu thì mình theo tới đó, xong việc mới về."

Bà già têm xong miếng trầu, đặt qua một bên, chậm rãi. "Ừ, đi thì đi. Có điều nhớ, đi làm cho người ta thì làm cho đàng hoàng, đừng ăn gian nói dối ai."

"Dạ."

"Với lại," bà nói thêm, giọng chợt hơi khác, "mấy chỗ trong đó, người ta đồn dữ lắm, có thiệt có giả, mày cứ nghe cho biết, đừng cãi ai."

Cận cười, không để bụng. "Con đi ghi sổ, đo đất, chớ có đi bắt ma đâu má lo."

Bà già không cười theo, chỉ nhìn ra sân một chút, như đang nhớ chuyện gì cũ lắm, rồi lại cúi xuống rổ trầu, tay thoăn thoắt như không có gì vừa xảy ra. "Thằng Út hồi đó cũng nói y vậy, trước khi đi biệt."

Cận khựng lại nửa nhịp. "Thằng Út nào, má?"

"Ai đâu, tao lộn," bà già xua tay, giọng trở lại bình thường. "Già rồi, nói lộn lạc tùm lum, mày đừng để ý."

Cận định hỏi thêm, nhưng thấy má đã cúi hẳn xuống rổ trầu, tay têm lại nhanh hơn lúc nãy, bèn thôi, cho là bà già lẫn lộn vài chuyện xưa, chuyện bà con họ hàng đâu đó, chuyện thường ở nhà có người già.

Bữa sau, Cận ra chỗ hẹn, một cái nhà lồng gần bến, thấy một người đàn ông trạc tứ tuần, mặc áo bà ba đã sờn, ngồi hút thuốc rê, cạnh đó là một ông Tây mặt đỏ vì nắng, đang lúi húi coi mấy tờ giấy.

"Mày là thằng mới hả?" người đàn ông áo bà ba hỏi, không đứng dậy. "Tao Biện Nhàn, coi sổ với thông ngôn chánh cho đoàn này. Mày biết tiếng Khmer thiệt không, hay chỉ nói cho có?"

"Dạ biết thiệt, đủ dùng, thưa ông Biện."

"Vậy tốt. Ông Lơ-roa đây," Biện Nhàn hất cằm về phía ông Tây, "coi tiến độ với giấy tờ, ổng nói tiếng ta lỏm bõm, mày với tao thay phiên dịch lại cho ổng nghe, đừng để ổng hiểu lộn ý dân."

Ông Lơ-roa ngước lên, gật đầu qua loa, nói mấy câu tiếng Tây lẫn tiếng Việt trọ trẹ, đại khái là mừng có thêm người, rồi cúi xuống giấy tờ tiếp, coi bộ không mấy bận tâm ai vừa vào việc.

"Mai bắt đầu ra hiện trường, xóm Cái Nứa, cách đây nửa buổi ghe," Biện Nhàn nói, gõ gõ tẩu thuốc vào be ghe cho tàn rớt xuống nước. "Mày nhớ mang theo sổ, theo bút, với cái đầu tỉnh táo. Chỗ đó có vụ tranh ranh đất, hai nhà cãi nhau cả năm nay chưa xong."

"Dạ, con hiểu."

"Còn một chuyện," Biện Nhàn nhìn thẳng vào Cận, giọng chợt nghiêm lại khác hẳn lúc nãy, "chỗ nào mày chưa tới, mày chưa đo, thì đừng có đặt tên cho nó, dù người ta có hỏi riết cách mấy. Ghi 'chưa xác định' là được, đừng bịa đại cho xong chuyện."

"Dạ, sao vậy ông Biện?"

"Không phải kiêng cữ gì hết," Biện Nhàn đáp, giọng tỉnh bơ như đang dặn chuyện cơm nước. "Đặt tên bậy thì sổ sai, sổ sai thì mất công đo lại, mất công đo lại thì tao với mày no đòn với cấp trên. Vậy thôi. Nhớ chưa?"

"Dạ nhớ."

Cận về nhà tối đó, thu xếp áo quần, sổ sách cho bữa mai lên đường. Bà già ngồi vá lại cái túi vải cũ cho con, tay kim chỉ chậm rãi dưới ánh đèn dầu, không nói gì nhiều, chỉ thỉnh thoảng liếc qua coi con trai xếp đồ có thiếu gì không.

"Má, hồi nãy má nói thằng Út đó, má nhớ ra ai chưa?" Cận hỏi, vẫn còn thắc mắc từ ban trưa.

Bà già ngừng tay kim một chút, rồi lại tiếp tục vá, giọng đều đều. "Tao già rồi, nhớ nhớ quên quên, mày đừng có hỏi hoài chuyện đó nữa. Lo mà ngủ sớm, mai còn đi sớm."

Cận nhìn má một lúc, định hỏi thêm câu nữa, nhưng rồi thôi, gấp nốt cái áo cuối cùng bỏ vào túi, tắt đèn đi ngủ, để lại câu hỏi đó nằm yên trong đầu, không tìm được chỗ đặt xuống cho ổn thỏa, cứ lởn vởn tới lúc anh thiếp đi lúc nào không hay.