Mùi cá cơm lên men đã ám vào tường gạch từ trước khi tôi kịp biết mình thở. Nó khác cái mùi mắm công nghiệp đóng chai, khác xa. Mùi này nồng, tanh, hơi ngậy của đạm đang phân hủy, có khi ngọt lợ, có khi gắt như mồ hôi người. Sáng nào bước xuống cầu thang, tôi cũng nghe nó trước khi ngửi thấy. Ba tôi nói mũi phải quen trước mắt, người làm mắm mà chê mùi mắm thì coi như bỏ nghề.

Cái thùng gỗ muối cá nằm ở góc sân sau, đè lên bốn chân đá cho khỏi mục. Ba tôi gọi nó là "mẻ mẹ", mẻ gốc. Từ cái mẻ đó mà ra hàng trăm chai nước mắm bán cho bà con trong xóm, cho mấy tiệm ăn quen, cho người ta gửi vô Sài Gòn, gửi ra Hà Nội. Tôi nhớ hồi nhỏ, mỗi lần ba mở nắp thùng, tôi phải đứng cách xa ba thước. Giờ thì tôi đứng sát, hít vào, thấy nó dịu. Cái mũi nó đổi theo con người mình hồi nào không hay.

"Con đổ cái mẻ này ra chai," ba tôi nói, tay chỉ cái can nhựa hai mươi lít đặt trên bàn. "Chiều nay bà Tư Bình Thạnh lấy hai chục chai. Nhớ chùi miệng chai cho sạch."

Tôi dạ. Ba tôi không nói nhiều. Cả đời ông chỉ nói bằng tay. Tay ông sờ vào nước mắm là biết đậu hay chưa đậu, mặn vừa hay mặn quá, độ đạm đã lên chưa. Ông nhúng ngón tay vào, đưa lên môi nếm, rồi gật hoặc lắc. Cái gật đó đáng giá hơn cả tháng chờ đợi.

Má tôi ở trong bếp, loay hoay rửa mấy cái chai thủy tinh. Chai này là chai tái chế, bà con uống xong trả lại, má rửa bằng nước nóng với chanh, phơi nắng cho khô. Chai mới thì tốn tiền, mà ba tôi nói chai cũ có cái hồn của người uống trước. Má tôi nói ông văn vẻ. Nhưng má vẫn rửa, vẫn phơi, vẫn xếp từng chai lên kệ như xếp bát đĩa trong đám cưới.

"Anh coi cái app," má tôi nói, không ngẩng lên. "Con Lan nó kêu giờ người ta đặt đồ ăn qua app hết. Mình không lên đó thì chết."

Ba tôi không trả lời. Ông ngồi xổm trước thùng mắm, tay khuấy nhẹ. Tôi biết ông nghe. Ông nghe hết, chỉ không nói.

Con Lan là em họ tôi, làm ở cái công ty giao đồ ăn gì đó trên quận một. Nó về chơi, mở điện thoại ra, chỉ cho má tôi xem. Trên màn hình, nước mắm hiện lên thành hàng, thành lô, có hình chai đẹp, có giá, có nút "thêm vào giỏ". Má tôi nhìn, xuýt xoa. Ba tôi nhìn, rồi đứng dậy đi ra sân.

"Cái đó là mắm công nghiệp," ông nói từ ngoài. "Người ta pha màu, pha hương, pha vị. Mình làm thật, sao đứng chung được."

"Người ta không cần biết thật hay giả, ba ơi," con Lan nói vọng ra. "Người ta cần tiện. Bỏ vô giỏ, bấm nút, ba mươi phút có người mang tới. Ba muốn bán cho bà Tư Bình Thạnh thì ba phải chạy xe hai chục cây số. Người ta không có thời gian."

Tôi đứng giữa hai người. Tôi hiểu ba. Tôi cũng hiểu con Lan. Cái hiểu của tôi nó đau ở giữa ngực, chỗ nào đó không gọi tên được.

Chiều hôm đó, tôi chở hai chục chai mắm qua Bình Thạnh. Bà Tư mở cửa, nhận chai, rồi kéo tôi vô nhà uống nước. Bà Tư bán bún riêu ba chục năm ở cái hẻm này. Nồi nước lèo của bà nổi tiếng nhờ một thứ duy nhất: nước mắm của ba tôi. Bà nói mắm công nghiệp cho vô là mất vị, mất hồn, khách ăn xong không nhớ.

"Nhưng mà dạo này khách vắng quá," bà Tư nói, tay rót trà. "Người ta ăn qua app, ăn ở nhà, ăn cái gì cũng được miễn rẻ với nhanh. Bún riêu của bà nấu ba tiếng, người ta đặt năm phút là có cái khác. Bà tính tháng sau đóng cửa."

Tôi cầm ly trà, thấy nóng ở lòng bàn tay. Ba tôi sẽ không nói gì khi nghe tin này. Ông chỉ im, rồi tối đó ông sẽ ngồi lâu hơn trước thùng mắm.

Tối về, ba tôi đang ngồi trước cái bàn gỗ, chai mắm để trước mặt. Ông rót ra cái chén nhỏ, không uống, chỉ ngửi. Tôi ngồi xuống đối diện. Mùi mắm bay lên, quen đến mức tôi thấy nó như mùi da thịt mình.

"Ba," tôi nói. "Bà Tư tính đóng cửa."

Ba tôi gật. Không bất ngờ. Ông rót thêm chén nữa, đẩy qua cho tôi.

"Con nếm thử."

Tôi nếm. Mặn, ngọt hậu, có cái đuôi tanh nhẹ của cá cơm tươi. Không giống bất cứ chai mắm nào tôi từng thấy trên kệ siêu thị. Trên kệ siêu thị, mắm có màu nâu đều, mùi thơm đều, vị đều. Mắm nhà tôi không đều. Mẻ này khác mẻ kia, năm nay khác năm ngoái. Ba tôi nói cái không đều đó mới là thật.

"Con tính lên app bán," tôi nói.

Ba tôi nhìn tôi. Cái nhìn đó không giận, không buồn. Nó chỉ nhìn, như nhìn một con cá cơm đang bơi ngược dòng.

"Con lên đó," ông nói. "Rồi con thấy mình bán cái gì."

Ông đứng dậy, đi ra sân. Tôi ngồi lại, nhìn chén mắm còn một nửa. Ngoài kia, tiếng xe cộ vọng vô. Trong này, tiếng mắm nhỏ giọt từ cái vò thủng. Tôi lấy điện thoại, mở ứng dụng. Gõ "nước mắm truyền thống". Hàng trăm kết quả hiện ra. Có cái giá rẻ bằng một nửa nhà tôi. Có cái hình chụp bắt mắt. Có cái ghi "mắm nhà làm" mà nhìn cái chai là biết công nghiệp đóng nhãn.

Tôi bỏ điện thoại xuống. Chén mắm trước mặt đã nguội. Tôi nhấc lên, uống cạn. Vị mặn chạy xuống cổ, đọng lại ở ngực. Chỗ đau hồi chiều giờ nó lan ra, thành một cái gì đó rộng hơn. Tôi không biết gọi nó là gì. Có thể là tiếc. Có thể là sợ. Có thể là cái cảm giác mình sắp làm một việc mà ba tôi sẽ không bao giờ tha thứ.

Sáng hôm sau, tôi dậy sớm. Ba tôi đã ở ngoài sân, tay khuấy thùng mắm. Tôi đứng ở cửa, nhìn lưng ông. Lưng ông còng xuống theo thùng mắm, theo năm tháng, theo cái nghề mà ông biết là đang chết dần mà ông không chịu buông.

"Ba," tôi gọi. "Con tính mở một cái tài khoản. Chỉ để coi thiên hạ bán thế nào. Không bán."

Ba tôi không quay lại. "Con muốn coi thì coi. Nhưng nhớ, con coi người ta, người ta cũng coi con. Coi xong rồi, con phải biết mình là ai."

Tôi đứng đó, nghe tiếng mắm nhỏ giọt. Mùi cá cơm lên men quen thuộc phủ lên tôi như một tấm chăn cũ. Tôi biết mình sắp làm một việc gì đó. Chưa biết là gì. Chỉ biết cái mùi này, cái vị này, nó không có trên kệ siêu thị. Và tôi phải quyết định xem mình có muốn nó ở đó hay không.

Chiều đó, con Lan gọi. Nó nói công ty nó đang tìm nhà cung cấp nước mắm truyền thống cho mấy chuỗi quán ăn. Nó nói nếu ba tôi chịu, nó lo thủ tục, lo hình ảnh, lo vận chuyển. Chỉ cần ba tôi gật.

Tôi cầm điện thoại, nhìn ra sân. Ba tôi đang đậy nắp thùng mắm. Ông làm chậm, như đang đậy một cái quan tài. Tôi nuốt nước miếng. Vị mắm tối qua còn đọng ở cổ.

"Để tao hỏi ba," tôi nói.

Con Lan cười. "Hỏi đi. Nhưng nhanh lên. Cơ hội không chờ ai đâu."

Tôi cúp máy. Bước ra sân. Ba tôi đứng đó, tay còn trên nắp thùng. Ông nhìn tôi, không hỏi. Tôi đứng trước mặt ông, hai tay đút túi quần, nhìn xuống đất.

Mùi mắm bay lên từ cái thùng vừa mở. Nồng. Thật. Không giống bất cứ cái gì trên đời này.

Tôi đứng im đủ lâu để ba tôi kịp đậy nắp thùng lại. Tiếng gỗ chạm gỗ cộp một cái, rồi ông đứng thẳng lưng, hai tay chống hông, nhìn tôi như nhìn một mẻ mắm chưa biết đậu hay không.

"Con Lan nó nói," tôi bắt đầu, "công ty nó tìm nhà cung cấp mắm truyền thống cho mấy chuỗi quán ăn. Nó lo hết. Mình chỉ cần đưa mắm."

Ba tôi không nói. Ông đi ngang qua tôi, vô nhà, rót ly nước trà nguội. Cái bàn gỗ đầy vết dao, vết ấm. Ông ngồi xuống, tay xoay ly trà, mắt nhìn ra cửa sổ. Tôi ngồi xuống đối diện, lần này không chờ ông rót mắm cho nữa.

"Bộ mắm nhà mình không bán cho chuỗi được hả ba?"

"Bán được." Ông uống một ngụm. "Nhưng con biết người ta muốn gì không?"

"Người ta muốn mắm ngon."

Ba tôi cười, cái cười nửa miệng, không vui. "Người ta muốn mắm giống nhau. Mỗi bữa, mỗi quán, mỗi tháng, phải giống nhau. Con đưa mẻ tháng ba vô, người ta ưng. Tháng tư con đưa mẻ khác, vị hơi khác, người ta trả lại. Không phải tại mắm dở. Tại mắm khác."

Tôi im. Tôi hiểu. Ba tôi đã nói cái điều tôi sợ nhất, cái điều con Lan không hiểu, cái điều má tôi không muốn nghe. Mắm nhà tôi sống. Mà sống thì không đều.

"Nhưng ba," tôi cố, "mình ghi rõ trên nhãn. Mẻ ba, mẻ tư. Người sành ăn người ta hiểu."

"Con nghĩ mấy chuỗi quán đó có người sành ăn ngồi kiểm mắm hả con?" Ba tôi đặt ly xuống, mạnh hơn mức cần thiết. "Người ta có cái máy đo độ đạm. Có cái phiếu kiểm nghiệm. Có cái hợp đồng ghi rõ chỉ tiêu. Mắm mình qua được cái máy đó, nhưng qua được cái đầu người ký hợp đồng không?"

Tôi không trả lời được.

Má tôi từ trong bếp đi ra, tay còn ướt, lau vô tạp dề. Bà nhìn hai cha con, rồi nhìn cái điện thoại tôi đặt trên bàn.

"Con Lan nói sao?"

"Dạ nó kêu mình quyết nhanh."

Má tôi ngồi xuống cạnh ba tôi. Bà đặt tay lên tay ông, cái tay chai sạn vì muối, vì cá, vì mấy chục năm bưng thùng mắm. Ông không rút tay ra.

"Ông à," má tôi nói, giọng nhỏ. "Mình cũng già rồi. Con nó muốn lo. Mình để nó lo."

Ba tôi nhìn má tôi. Cái nhìn đó tôi thấy nhiều lần rồi, từ hồi tôi còn nhỏ. Nó là cái nhìn ông dành cho người duy nhất trên đời ông không cãi được.

"Để tao coi cái hợp đồng," ba tôi nói. "Coi rồi tính."

Tối đó con Lan gửi hợp đồng qua tin nhắn. Tôi đọc cho ba tôi nghe. Mười hai điều khoản. Điều khoản thứ bảy ghi: "Sản phẩm phải đồng nhất về màu sắc, mùi vị, độ đạm trong suốt thời gian cung cấp." Ba tôi nghe tới đó thì đứng dậy, đi ra sân. Tôi đọc tiếp, nhưng giọng tôi nhỏ dần, rồi tắt hẳn. Tôi biết câu trả lời rồi.

Đêm đó tôi nằm trên cái giường gỗ, nghe tiếng mắm nhỏ giọt đều đặn từ cái vò ngoài sân. Nhỏ giọt. Nhỏ giọt. Như đồng hồ. Như đếm ngược. Tôi mở điện thoại, nhìn cái app, nhìn mấy cái chai mắm công nghiệp xếp hàng trên màn hình. Tôi tưởng tượng chai mắm nhà tôi nằm giữa chúng. Cái chai thủy tinh tái chế, nắp hơi lệch, nhãn viết tay. Nó sẽ lạc lõng. Nó sẽ bị lướt qua. Nó sẽ nằm đó, đợi một người nào đó đủ kiên nhẫn để bấm vô, đủ tò mò để trả thêm vài ngàn, đủ hiểu để không đánh giá nó qua cái nhãn xấu.

Tôi ngủ lúc nào không biết. Sáng ra, ba tôi đã ở ngoài sân, như mọi sáng. Nhưng lần này ông không khuấy thùng mắm. Ông ngồi trên cái ghế đẩu, nhìn cái thùng gỗ như nhìn một người bạn già đang bệnh.

Tôi bưng ly cà phê ra, đặt cạnh ông. Ông không uống. Tôi ngồi xuống cái ghế đẩu bên cạnh. Hai cha con ngồi im, nghe tiếng xe ngoài đường lớn, tiếng hàng xóm mở cửa, tiếng con chó nhà bên sủa.

"Ba," tôi nói. "Con nghĩ rồi. Con không lên app."

Ba tôi quay đầu lại, nhìn tôi.

"Con không bán mắm nhà mình trên đó. Nhưng con tính làm cái khác."

Ông chờ.

"Con tính quay phim. Quay ba khuấy thùng mắm, quay má rửa chai, quay cái mẻ mẹ. Rồi con để lên mấy cái trang mạng. Không bán. Chỉ cho người ta coi. Ai coi rồi, người ta muốn mua thì người ta tìm tới. Mình không đứng chung với ai. Mình đứng riêng."

Ba tôi im lâu. Rồi ông đứng dậy, đi tới cái thùng mắm, mở nắp. Mùi cá cơm lên men xộc ra, nồng, quen, thật. Ông nhúng ngón tay vô, nếm. Gật đầu. Rồi ông quay lại nhìn tôi.

"Con quay đi. Nhưng quay cho thật. Đừng có chỉnh cho nó đẹp."

Tôi dạ. Cái dạ của tôi lần này khác những cái dạ trước. Nó nặng hơn, nhưng nhẹ ở trong ngực.

Một tháng sau, cái video đầu tiên lên mạng. Không có nhạc, không có hiệu ứng. Chỉ có tiếng mắm nhỏ giọt, tiếng ba tôi nói "mẻ này đậu rồi", tiếng má tôi cười khi rửa chai. Người coi không đông. Vài trăm. Vài ngàn. Rồi một bữa có người nhắn tin hỏi mua. Rồi hai người. Rồi mười người. Không phải người ta đặt qua app. Người ta gọi điện, người ta hỏi đường, người ta chạy xe tới tận nhà, đứng trước cái thùng mắm, ngửi, nếm, rồi gật đầu như ba tôi gật.

Bà Tư Bình Thạnh coi được cái video. Bà gọi cho tôi, nói bà không đóng cửa nữa. Bà nói mấy đứa khách trẻ coi mạng thấy quán bà, tò mò tới ăn. Bà nói bà vẫn nấu bún riêu ba tiếng. Vẫn dùng mắm của ba tôi. Khách ăn xong, nhớ.

Con Lan không giận. Nó nói nó hiểu. Nó nói nó sẽ học cách làm khác. Nó vẫn làm ở công ty app, nhưng nó nói nó bắt đầu nhìn mấy cái chai mắm trên màn hình bằng con mắt khác.

Một tối, ba tôi ngồi trước cái bàn gỗ, rót hai chén mắm. Ông đẩy một chén qua cho tôi. Tôi nếm. Vẫn mặn, vẫn ngọt hậu, vẫn cái đuôi tanh nhẹ. Không giống bất cứ cái gì trên kệ siêu thị. Không giống bất cứ cái gì trên app.

"Con biết mình là ai chưa?" ba tôi hỏi.

Tôi nhìn chén mắm. Nhìn bàn tay ông. Nhìn cái thùng gỗ ngoài sân, nắp còn hé mở, mùi mắm bay vô nhà, ám vô tường, ám vô da thịt tôi từ trước khi tôi kịp biết mình thở.

"Dạ rồi ba."

Ba tôi gật. Không nói thêm. Ông uống cạn chén mắm, rồi đứng dậy đi ra sân. Tôi ngồi lại, nghe tiếng mắm nhỏ giọt. Nhỏ giọt. Nhỏ giọt. Không phải đếm ngược nữa. Chỉ là thời gian. Chỉ là cái nghề. Chỉ là cái vị không có trên kệ siêu thị, mà tôi biết, từ giờ, sẽ có người tìm tới tận nhà để nếm.