Đây chính là câu chuyện mà bác đánh cá nghèo đã kể cho con quỷ khổng lồ trong chiếc bình đồng nghe, đêm nọ giữa bãi biển vắng — kể để cảnh tỉnh con quỷ về cái giá của lòng vô ơn. Chuyện như sau.

Ngày xưa, ở một xứ Ba Tư xa xôi có vị vua tên Yunan (đọc: I-u-nan), cai trị một vương quốc giàu có nhưng bản thân lại mắc phải một căn bệnh lạ, da nổi những đốm trắng, không thầy thuốc nào trong nước chữa nổi. Các danh y lần lượt bó tay, có người vì chữa không khỏi mà phải trả giá bằng cả mạng sống.

Tiếng đồn về căn bệnh nan y ấy lan xa, tới tai một thầy thuốc uyên bác tên Duban (đọc: Đu-ban), người thông thạo cả y thuật phương Đông lẫn phương Tây, đọc hiểu nhiều thứ tiếng, am tường cả thiên văn lẫn dược thảo. Ông tìm tới kinh thành, xin được diện kiến vua Yunan.

Duban khám bệnh, trầm ngâm một lúc, rồi đưa ra một cách chữa lạ lùng: ông không cho vua uống thuốc, mà chế một thứ dược liệu đặc biệt, tẩm vào cán một cây vồ gỗ dùng để chơi môn đánh bóng trên lưng ngựa — trò tiêu khiển vua vẫn ưa thích.

"Xin bệ hạ cứ cầm cây vồ này chơi bóng như thường lệ," Duban tâu, "chơi đến khi ra mồ hôi thì thôi." Vua Yunan làm theo, tay nắm chặt cán vồ suốt buổi chơi, mồ hôi vã ra như tắm. Thuốc từ cán vồ thấm qua lòng bàn tay, ngấm dần vào cơ thể.

Tối hôm ấy, vua tắm rửa rồi đi ngủ. Sáng hôm sau tỉnh dậy, ngài sững sờ nhìn lại đôi tay, làn da: những đốm trắng đáng sợ đã biến mất hoàn toàn, thân thể khỏe mạnh như chưa từng mắc bệnh.

Vua Yunan mừng rỡ khôn xiết, trọng thưởng Duban hậu hĩnh, phong cho ông chức tước cao, cho ngồi cạnh long ngai, coi như ân nhân bậc nhất của đời mình. Từ đó, ngày nào vua cũng cho vời Duban vào cung trò chuyện, tin tưởng ông hơn cả quần thần thân cận.

Nhưng chính sự sủng ái ấy lại khiến viên tể tướng trong triều sinh lòng ghen ghét. Ông ta vốn đố kỵ với ai được vua yêu quý hơn mình, ngày ngày tìm cách gièm pha bên tai vua Yunan.

"Bệ hạ có biết," tể tướng thì thầm, "một người ngoại quốc lạ mặt bỗng dưng chữa khỏi bệnh cho bệ hạ chỉ bằng một cây vồ gỗ — liệu có phải là phép thuật, là gián điệp trà trộn vào cung để mưu hại bệ hạ về sau? Kẻ nào chữa được bệnh cho người, ắt cũng biết cách hại người bằng chính tài ấy."

Vua Yunan ban đầu gạt đi, nhưng tể tướng không bỏ cuộc, ngày này qua ngày khác nhắc lại, còn kể thêm chuyện xưa về một vị vua tên Sindbad (một nhân vật khác, không phải chàng thủy thủ) từng nuôi một con chim ưng trung thành cứu mạng mình, vậy mà trong cơn nóng giận hiểu lầm, nhà vua ấy đã giết chết con chim ưng, để rồi ân hận suốt đời khi biết ra sự thật. Tể tướng dùng câu chuyện ấy để ngầm ý: thà giết lầm còn hơn để lỡ, kẻo Duban cũng sẽ trở mặt như một mối họa khôn lường.

Nghe mãi thành quen, lòng nghi ngờ trong vua Yunan lớn dần, cuối cùng lấn át cả lòng biết ơn. Nhà vua triệu Duban vào cung, tuyên án xử tử ông vì tội "mưu phản", dù chẳng có bằng chứng nào ngoài lời gièm pha.

Điểm dừng đêm (M8): Duban quỳ trước ngai vàng, sững sờ không tin nổi vào tai mình. Ông là người đã cứu mạng vua chỉ mới ít lâu trước, giờ lại đứng trước án tử oan uổng. Ông van xin, biện bạch đủ điều, nhưng vua Yunan đã nghe lời gièm pha quá nhiều, một mực không đổi ý. Nàng Scheherazade dừng lời ở đây. Vua Shahryar tự hỏi: liệu thầy thuốc tài giỏi ấy có cách nào thoát khỏi án oan? Nhà vua hoãn án thêm một đêm.

Biết van xin vô ích, Duban đổi giọng, bình tĩnh lạ thường. Ông xin nhà vua một ân huệ cuối cùng: cho ông về nhà thu xếp việc riêng, chia tay người thân, gửi gắm lại các sách thuốc. Đổi lại, ông hứa sẽ dâng lên vua cuốn sách quý giá nhất đời mình — một cuốn sách kỳ lạ, chứa đựng bí thuật hiếm có tới mức, ông nói, dù có lìa đầu khỏi cổ, chỉ cần đặt đầu ấy lên một cái đĩa, mở đúng trang sách ấy ra, cái đầu vẫn có thể cất lời đáp lại ba câu hỏi.

Vua Yunan vốn tính hiếu kỳ, nghe vậy thì tò mò không dứt ra được, bèn đồng ý hoãn án, cho Duban về nhà ba ngày để thu xếp.

Đúng hẹn, Duban trở lại, tay ôm cuốn sách bọc kỹ, thần sắc điềm tĩnh lạ lùng. Ông trao sách cho vua, cúi đầu chịu án, không một lời oán trách — chỉ nhắc lại đúng một câu trước khi lìa đời: kẻ nào lấy oán trả ơn, giết hại ân nhân của mình, sẽ chẳng sống lâu hơn ân nhân của mình bao nhiêu.

Sau khi mọi việc xong xuôi, vua Yunan, vẫn còn tò mò về cuốn sách kỳ lạ, mở ra xem. Nhưng các trang sách dính chặt vào nhau, khó lật. Nhà vua đưa ngón tay lên miệng thấm chút nước bọt cho dễ lật, cứ thế lật hết trang này đến trang khác — mà chẳng thấy chữ nghĩa gì đặc biệt, phần lớn trang đều để trắng.

Khi lật tới gần cuối sách, nhà vua bỗng thấy người choáng váng, tay chân bủn rủn, một cơn đau nhói lan khắp cơ thể. Ông hiểu ra ngay: những trang sách ấy đã được Duban tẩm độc từ trước, thứ độc ngấm qua đầu ngón tay mỗi lần ông thấm nước bọt lật trang.

Vua Yunan gục xuống ngai vàng, hơi thở yếu dần. Trong phút cuối, lời cảnh báo của Duban vang lên trong đầu ông rõ ràng hơn bao giờ hết: người thầy thuốc tài giỏi ấy đã không cần gươm đao, không cần binh lính — chỉ bằng chính sự uyên bác của mình, ông đã khiến kẻ vô ơn phải trả giá đúng như lời tiên đoán cuối cùng.

Ít lâu sau, vua Yunan qua đời, đúng như định mệnh của một người đã giết ân nhân của mình.

Bài học: Lòng vô ơn và thói quen tin lời gièm pha hơn tin sự thật đã hại chết chính vua Yunan — người từng được cứu sống chỉ bằng một cây vồ chơi bóng. Duban không báo thù bằng bạo lực, mà bằng chính trí tuệ mà ông vẫn dùng để cứu người: một bài học "gieo gì gặt nấy" khắc sâu hơn mọi lời răn dạy suông.

Chú ý cấu trúc khung: Câu chuyện này chính là truyện mà bác đánh cá nghèo kể cho con quỷ trong chiếc bình đồng nghe (Tale 07), để cảnh tỉnh nó về cái giá của lòng vô ơn — trước khi bác dùng chính trí khôn của mình lừa con quỷ chui trở lại vào bình. Một truyện lồng trong một truyện, lồng trong một đêm kể chuyện của Scheherazade.