"Con không vì cha lấy được thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được."

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư Kỷ Nhà Trần — Thái Tông Hoàng Đế [Lời Trần Liễu trăn trối với Trần Quốc Tuấn]

Tân Hợi — 1251

Ngọn đèn leo lét.

Không phải vì dầu cạn. Gia nhân đã thay đèn hai lần trong đêm. Nhưng ngọn đèn vẫn leo lét, như thể gian phòng này không muốn giữ ánh sáng, như thể có thứ gì đó đang hút tất cả hơi ấm ra khỏi không khí.

Trần Quốc Tuấn ngồi bên cạnh chiếc giường gỗ cũ và nhìn cha.

Gian phòng không rộng. Một cái rương gỗ cũ kê sát vách, khóa đồng đã xỉn màu vì tay người mở ra đóng vào không biết bao nhiêu lần trong những đêm mất ngủ. Trên bàn thờ nhỏ ở góc, bát hương cắm ba nén nhang đã tàn quá nửa, tro rơi thành vệt xám trên mặt gỗ chưa ai quét. Mùi thuốc bắc, vị bạch truật, vị cam thảo sắc đặc, vương trong không khí đến mức không còn nhận ra nữa, chỉ nhận ra khi bước ra ngoài hiên rồi quay lại và mùi đó ập vào lần thứ hai. Bên khung cửa, một chiếc màn gai đã cũ buông hờ, gió lùa qua khe hở làm nó khẽ lay, đập nhẹ vào cột.

Trần Liễu trông nhỏ hơn so với ký ức. Điều đó luôn xảy ra với người bệnh nặng. Cơ thể tự thu mình lại, như co giật về phía trong, về phía một không gian bí mật nào đó mà người ngoài không thể chạm đến. Mái tóc của ông đã trắng hoàn toàn. Bàn tay đặt trên chăn, xương xẩu nổi rõ, gân xanh chằng chịt dưới lớp da mỏng. Đó là bàn tay đã cầm kiếm, đã ký tâu sớ, đã một lần vươn ra đòi điều ông không được quyền đòi.

Hai mươi năm trước, bàn tay đó đã nắm chặt áo vua Thái Tông.

Hai mươi năm. Tuấn khi đó chỉ là một đứa trẻ, chưa hiểu gì. Bây giờ ông hai mươi ba tuổi. Ông nhìn xuống hai bàn tay mình đặt trên đầu gối, còn nguyên vẹn, chưa già, chưa run, rồi khép các ngón lại thành nắm, chậm, như đang tập cầm một thứ chưa được trao.

"Con đến rồi." Ông nói khẽ.

Trần Liễu mở mắt, rất chậm, như thể mí mắt nặng quá, như thể thức dậy lần này cần nhiều nỗ lực hơn bình thường. Đôi mắt nhìn lên trần nhà một lúc, rồi mới tìm được mặt con trai.

"Con đến rồi," ông lặp lại, giọng khàn đặc. Không phải câu hỏi.

"Dạ."

Một lúc im lặng. Bên ngoài, tiếng dế kêu. Tiếng con sông nhỏ chảy qua sau phủ, tiếng nước quen thuộc từ thời Tuấn còn bé. Ông nhớ cái ao sen mà cha dẫn ông ra ngồi mỗi chiều hè. Nhớ mùi bùn và hương sen trộn vào nhau, và bàn tay to của cha đặt lên đầu ông, nhẹ nhàng, ấm áp, không giống gì với người đàn ông nằm trên giường này.

Người đàn ông trên giường này mang mối hận.

Có tiếng dép lê ngoài hiên, rồi tiếng gõ nhẹ vào khung cửa. Một gia nhân già cúi đầu ở ngưỡng cửa, tay bưng chén thuốc còn bốc hơi.

"Bẩm công tử, thuốc thái y vừa sắc xong."

"Để đó." Tuấn không quay lại. "Lát nữa ta đưa cha uống."

Người gia nhân đặt chén xuống chiếc kỷ nhỏ cạnh giường, rón rén lui ra, kéo màn gai khép lại sau lưng. Chén thuốc bốc khói mỏng trong ánh đèn, rồi khói cũng tan.

"Con có biết..." Trần Liễu bắt đầu, rồi dừng lại, ho. Ho dài, khô, đau đớn. Tuấn chờ. Không vươn tay vỗ lưng, vì cha không thích bị đụng chạm khi đang yếu. Điều đó ông biết từ lâu.

"Con có biết tại sao cha gọi con về?"

"Con biết," ông nói.

Trong ánh đèn leo lét, khuôn mặt cha hơi thay đổi. Không hẳn là nhẹ nhõm. Là xác nhận, như khi một người chờ đợi điều gì đó lâu lắm rồi, đến khi điều đó thực sự đến thì không còn ngạc nhiên nữa, chỉ còn cái cảm giác: ừ, đây rồi.

"Con biết hết rồi?"

"Dạ. Con biết về mẹ. Con biết về Thái sư Trần Thủ Độ." Tuấn ngừng một nhịp. "Con biết lời cha hứa với mẹ."

Trần Liễu nhắm mắt. Môi mấp máy không thành tiếng. Rồi ông mở mắt ra, nhìn thẳng vào mắt con trai. Trong ánh nhìn đó có một thứ dữ dội, một thứ chưa tắt dù thân xác đã kiệt sức.

"Mẹ con," ông nói, "bị ép sang nhà người khác. Làm hoàng hậu của người anh họ. Trong khi vẫn đang là vợ cha."

"Con biết."

"Trần Thủ Độ bày ra tất cả."

"Con biết."

"Cha không làm được gì." Giọng ông thấp xuống, chậm lại, mỗi tiếng như một viên đá rơi xuống nước sâu. "Cha nắm áo vua mà khóc. Vua tha cho cha không giết. Tất cả những gì cha nhận được chỉ là cái sự tha chết."

Tuấn không nói gì.

"Con biết không," Trần Liễu tiếp, "có những thứ còn khổ hơn chết. Cha sống mấy mươi năm nay mà không ngày nào không nghĩ đến điều đó. Thứ khổ hơn chết là phải sống với nhục."

Ngọn đèn run rẩy. Bóng tối trong góc phòng đậm hơn.

"Con." Cha dùng hết sức gọi tên ông. Không phải tên húy, chỉ là một tiếng "con" nhưng nặng như toàn bộ cuộc đời ông dồn vào đó. "Con phải làm thay cha."

Đây rồi.

Tuấn không nhúc nhích. Ông biết câu này từ lâu, biết từ khi còn nhỏ, biết từng mảnh qua những câu chuyện rỉ tai, những cơn giận cha không giấu được, những đêm cha uống rượu một mình và không nói. Ông biết câu này đang đến. Nhưng nghe thực sự, từ miệng cha trong phòng này, lúc ngọn đèn leo lét và tiếng dế kêu bên ngoài, vẫn khác.

"Con không vì cha lấy được thiên hạ," Trần Liễu nói, "thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được."

Im lặng.

Tuấn nhìn mặt cha. Tuổi già, bệnh tật, và hai mươi năm mang hận đã khắc lên khuôn mặt đó những đường sâu mà không thứ gì xóa được. Ông nhìn và cố hiểu, không phải hiểu lời cha nói, mà hiểu người đàn ông này, người đã đặt ông vào đời và bây giờ đang đặt vào tay ông một thứ nặng hơn ông tưởng.

"Dạ, con hiểu."

Không phải "con sẽ làm."

Không phải "con hứa."

Chỉ: "con hiểu."

Cha không nghe được sự khác biệt đó, hoặc cha quá mệt để phân biệt. Ông gật đầu, nhắm mắt, hơi thở đều lại. Tay ông vẫn nằm trên chăn, bất động.

Tuấn ngồi thêm một lúc dài. Ngọn đèn hết run, cháy thẳng lên trong không khí đứng yên. Tiếng dế vẫn kêu. Tiếng con sông nhỏ vẫn chảy.

Ông ghi lời cha vào lòng.†

Nhưng ông không cho là phải.†

CHÚ THÍCH LỊCH SỬ — CHƯƠNG 1

† "GHI LÒNG NHƯNG KHÔNG CHO LÀ PHẢI" — XÁC NHẬN Đây là một trong những câu hiếm hoi trong toàn bộ ĐVSKTT mà sử quan ghi trực tiếp vào tâm lý nhân vật, không qua hành động hay tâu tấu. Nguyên văn: "Quốc Tuấn ghi để trong lòng, nhưng không cho là phải." Kỷ Nhà Trần — Thái Tông Hoàng Đế.

* NĂM SINH TRẦN QUỐC TUẤN ĐVSKTT không ghi năm sinh. Năm 1228 là ước tính phổ biến nhất trong giới sử học hiện đại (Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm, NXB KHXH, 2003), suy tính ngược từ các mốc sự kiện đã biết. Một số tài liệu dùng 1232. Tác giả dùng năm 1228 làm căn cứ niên đại cho toàn cốt truyện. [Chú thích này chỉ xuất hiện một lần duy nhất tại Chương 1]