LỜI TỰA Đôi lời trước khi vào truyện

Xin nói ngay cho rõ, kẻo mang tiếng lập lờ giữa sử thật và phần hư cấu văn học.

Trần Quốc Tuấn, tức Hưng Đạo Đại Vương, là người có thật, giữ đúng công trạng đã được Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi lại. Bộ sử này do Ngô Sĩ Liên biên soạn năm 1479. Trần Quốc Tuấn ba lần cầm quân đánh bại quân Nguyên Mông vào các năm 1258, 1285 và 1287-1288, soạn Hịch Tướng Sĩ Văn năm 1284, để lại di huấn "khoan thư sức dân" trước khi mất năm Canh Tý, tức năm 1300. Mọi nhân vật được đặt tên trong truyện này đều là người có thật, giữ đúng vai trò lịch sử của họ: Trần Liễu, Trần Thủ Độ, Yết Kiêu, Dã Tượng, Phạm Ngũ Lão, Trần Nhân Tông, Trần Quang Khải, Trần Ích Tắc, Trần Quốc Toản. Khác với một số truyện khác trong tuyển tập, truyện này không dựng thêm bất kỳ nhân vật hư cấu nào.

Nhưng là người có thật không có nghĩa mọi câu nói, mọi cảnh riêng tư trong truyện đều có thật. Sử sách ghi lại sự kiện, ghi lại một số câu nói quan trọng, đúng nguyên văn. Lời Trần Liễu trăn trối là một ví dụ. Câu "Gia tướng chúng con chưa hàng giặc" của Yết Kiêu và Dã Tượng là một ví dụ khác. Nhưng sử sách không ghi lại đời sống thường nhật, những cuộc trò chuyện riêng, những gì một người nghĩ trong đầu lúc đêm khuya. Phần đó, chiếm phần lớn dung lượng truyện, là hư cấu văn học, dựng trên khung sự kiện có thật, cố gắng không mâu thuẫn với những gì sử sách đã xác nhận.

Vì hư cấu chiếm phần lớn như vậy, chú thích cuối mỗi chương trong truyện này không còn đánh dấu riêng từng câu, từng cảnh là "hư cấu" nữa. Đánh dấu dày đặc như vậy chỉ khiến trang sách rối mà không giúp gì thêm. Quy ước từ đây đơn giản hơn: nếu một câu nói hoặc một chi tiết được chú thích cuối chương ghi rõ là trích hoặc phỏng theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, đó là điều có thật, hoặc còn tranh cãi trong giới sử học và sẽ được ghi rõ là còn tranh cãi. Còn lại, mọi cảnh riêng tư, mọi câu thoại cụ thể không được chú thích, là lời văn hư cấu, dù người nói là ai trong lịch sử. Chương nào đã mở đầu bằng một đoạn trích nguyên văn Đại Việt Sử Ký Toàn Thư thì không cần chú thích lại chính câu đã trích đó ở cuối chương nữa.

Nếu muốn tra cứu sâu hơn về ranh giới sử thật, phần Phụ Lục ngay dưới đây liệt kê những sự kiện chính đã được xác nhận, những điểm còn tranh cãi trong giới nghiên cứu, và mốc thời gian toàn truyện.

PHỤ LỤC — ĐỐI CHIẾU SỬ THẬT

Nhân vật lịch sử có thật (tất cả nhân vật được đặt tên trong truyện):

— Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại Vương): năm sinh ước tính 1228 (theo Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm, NXB Khoa học Xã hội, 2003; ĐVSKTT không ghi năm sinh, một số tài liệu dùng 1232), mất tháng 8 năm Canh Tý (1300) tại Vạn Kiếp.

— Trần Liễu: cha của Tuấn, mất năm Tân Hợi (1251). Lời trăn trối của ông được ĐVSKTT chép nguyên văn.

— Trần Thủ Độ: Thái sư, người gây ra mối hận của Trần Liễu, mất năm Giáp Tý (1264), thọ bảy mươi tư tuổi.

— Yết Kiêu, Dã Tượng: hai gia tướng thân tín nhất của Tuấn. Câu "Gia tướng chúng con chưa hàng giặc" được ĐVSKTT ghi nguyên văn, năm Ất Dậu (1285).

— Phạm Ngũ Lão: con rể của Tuấn, cưới công chúa Anh Nguyên, sau thành đại tướng, mất năm 1320.

— Trần Nhân Tông: vua, sau xuất gia lên núi Yên Tử năm Quý Tỵ (1293), hiệu Trúc Lâm Đại Đầu Đà.

— Trần Quang Khải: Thái sư, mối bất hòa rồi hòa giải với Tuấn được ĐVSKTT ghi lại cả lời thoại, năm 1294.

— Trần Ích Tắc: hàng giặc ngày 15 tháng 3 năm Ất Dậu (1285), sau bị nhà Trần đổi tên gọi thành "Ả Trần".

— Trần Quốc Toản: Hoài Văn Hầu, bóp nát quả cam tại Hội nghị Bình Than (1282), tử trận năm 1285 (còn tranh cãi, xem mục dưới).

— Trần Nhật Duật (Chiêu Văn Vương): con Trần Thái Tông, nổi tiếng giỏi ngoại ngữ và ngoại giao, thu phục thủ lĩnh nổi loạn Trịnh Giác Mật ở Đà Giang khoảng năm 1280 không cần đánh, chỉ huy trận Hàm Tử năm 1285 thắng Toa Đô, mất năm 1330, thọ nhất trong các danh tướng cùng thời.

— Trần Khánh Dư (Nhân Huệ Vương): tướng tài nhưng nhiều tì vết. Từng bị phạt nặng, tước hết chức tước, đi bán than ở Chí Linh vì tư thông với công chúa Thiên Thụy, con dâu Trần Quốc Tuấn. Được phục chức làm Phó tướng tại Bình Than năm 1282, sau lập công lớn phá đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ tại Vân Đồn năm 1288, mất năm 1339.

— Trần Bình Trọng: tướng trẻ, hậu duệ Lê Đại Hành được ban quốc tính, phò mã, chồng công chúa Thụy Bảo. Giữ khúc sông Đà Mạc – Thiên Mạc che cho xa giá rút lui năm 1285, bị bắt, khẳng khái từ chối hàng giặc rồi bị hành hình, hưởng dương 26 tuổi.

— Lê Phụ Trần (Lê Tần): che chắn cứu vua Trần Thái Tông tại trận Bình Lệ Nguyên năm 1258, sau được vua gả cho hoàng hậu cũ Lý Chiêu Hoàng, tức Chiêu Thánh.

— Lý Chiêu Hoàng (Chiêu Thánh công chúa): nữ hoàng cuối cùng nhà Lý, bị ép nhường ngôi rồi gả cho Trần Thái Tông, bị phế năm 1237 vì hiếm muộn, sau tái giá Lê Phụ Trần.

— Thiên Thành công chúa: vợ Trần Quốc Tuấn, con vua Trần Thái Tông (một số nguồn cho là con Trần Thừa, chưa thống nhất).

— Đỗ Khắc Chung (sau đổi Trần Khắc Chung): một mình vào trại Ô Mã Nhi dâng thư xin hòa, nhân đó do thám qua đêm, tháng 2 năm 1285.

— An Tư công chúa: con út Trần Thái Tông, được Thượng hoàng Trần Thánh Tông gả cho Thoát Hoan để hoãn binh, tháng 2 năm 1285. Số phận sau đó không được sử sách ghi lại.

Người ngồi trên giường bệnh nhận di huấn cuối cùng của Tuấn năm 1300 là vua Trần Anh Tông, con của Nhân Tông, không phải Nhân Tông. Nhân Tông khi đó đã xuất gia bảy năm.

Mốc thời gian chính:

— 1237: Lý Chiêu Hoàng bị phế. Thuận Thiên chuyển sang làm vợ Trần Thái Tông, khởi nguồn mối hận Trần Liễu.

— 1251: Trần Liễu trăn trối, Tuấn nhận lời thề của cha.

— 1257-1258: Nguyên Mông xâm lược lần thứ nhất. Trần Thủ Độ: "Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo." Lê Phụ Trần cứu giá tại Bình Lệ Nguyên.

— 1264: Trần Thủ Độ mất.

— Khoảng 1280: Trần Nhật Duật thu phục Trịnh Giác Mật ở Đà Giang.

— 1282: Hội nghị Bình Than. Tuấn được phong Quốc Công Tiết Chế, thống lĩnh chư quân. Trần Khánh Dư được phục chức.

— 1284: Soạn Hịch Tướng Sĩ Văn.

— 1285: Nguyên Mông xâm lược lần thứ hai. Trần Bình Trọng tử tiết tại Thiên Mạc. An Tư công chúa hoãn binh. Đỗ Khắc Chung do thám trại giặc. Trần Ích Tắc hàng giặc. Ba trận phản công liên tiếp: Hàm Tử do Trần Nhật Duật, Chương Dương do Trần Quang Khải và Phạm Ngũ Lão, Tây Kết nơi Toa Đô tử trận. Trần Quốc Toản tử trận. Yết Kiêu và Dã Tượng giữ tướng không hàng.

— 1287-1288: Nguyên Mông xâm lược lần thứ ba. Trần Khánh Dư phá đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ tại Vân Đồn. Trận Bạch Đằng, bắt sống Ô Mã Nhi.

— 1289: Nhân Tông ra lệnh đốt hòm thư hàng của các quan từng dao động, không truy cứu.

— 1293: Nhân Tông xuất gia lên Yên Tử.

— 1300: Trần Hưng Đạo mất tại Vạn Kiếp, để lại di huấn "khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc".

Những điểm còn tranh cãi trong giới sử học, đánh dấu ‡ trong chú thích cuối chương:

— Cái chết của Trần Quốc Toản: đa số theo ĐVSKTT là tử trận năm 1285. Một vài gia phả dòng họ cho rằng ông sống lâu hơn, hoặc bị nhầm với một người cùng tước vị tử trận cùng thời điểm. Truyện theo ĐVSKTT.

— Động cơ Trần Ích Tắc hàng giặc: đa số sử gia xem đây là phản bội thật sự. Một thiểu số đặt giả thuyết đó là "trá hàng" có tính toán, nhưng giả thuyết này chưa được sử liệu chính thống nào xác nhận. Truyện theo đánh giá chủ lưu.

— Quân số Nguyên Mông trong lần xâm lược thứ hai, năm 1285: ĐVSKTT ghi "năm mươi vạn". Nghiên cứu hiện đại ước tính thấp hơn, khoảng ba đến bốn trăm nghìn người, tính cả lực lượng hậu cần. Truyện giữ con số của ĐVSKTT vì đó là con số nhân vật trong truyện được nghe và tin.

— Thời điểm soạn Hịch Tướng Sĩ: truyện theo ĐVSKTT, năm 1284. Một số nhà nghiên cứu cho rằng bài hịch được soạn sớm hơn, ngay sau Hội nghị Bình Than năm 1282.

— Toa Đô có trực tiếp tham chiến tại Hàm Tử không: một luồng ý kiến, theo Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm, cho rằng ông chưa ra tới nơi kịp lúc. Luồng khác, theo Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục và một số tác giả, cho là có. Truyện để ngỏ chi tiết này.

— Ai là người hỏi Trần Quốc Tuấn có nên đầu hàng năm 1285, vua Trần Nhân Tông hay Thượng hoàng Trần Thánh Tông: các nguồn không thống nhất. Truyện giữ cả hai cùng có mặt trong cảnh đó.

Nguồn tham khảo chính: Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Ngô Sĩ Liên, 1479); Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục (Quốc Sử Quán triều Nguyễn); Nguyên Sử; Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm, "Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII", NXB Khoa học Xã hội, 2003.