Toàn vào nghề xây dựng từ năm mười tám tuổi, theo chân người anh họ đi khắp các công trình lớn nhỏ khắp thành phố, tích luỹ được không ít kinh nghiệm dù tuổi đời còn trẻ. Lần này anh làm công nhân đào móng cho một công trình chung cư mới, xây trên khu đất trước đây từng là một phần nghĩa địa nhỏ của làng cũ, theo hồ sơ công ty cung cấp thì khu vực này đã được giải toả, di dời mộ phần đầy đủ từ nhiều năm trước khi bán lại cho chủ đầu tư hiện tại. Toàn cùng đội thi công bắt tay vào đào móng theo đúng bản vẽ thiết kế, không mấy bận tâm tới lịch sử khu đất, chỉ tập trung hoàn thành khối lượng công việc được giao mỗi ngày.

Chỉ trong tuần đầu tiên đào móng, đội thi công đã bất ngờ đào trúng một mảng xương người lẫn trong lớp đất tại một góc công trường. Cả đội hoảng hốt dừng máy, báo lên quản lý, ban quản lý dự án cử người xuống kiểm tra, xác nhận đây là hài cốt cũ, có khả năng sót lại từ đợt giải toả nghĩa địa trước kia chưa được xử lý triệt để. Công ty cho người tới thu gom, làm lễ đơn giản rồi tiếp tục cho thi công như bình thường, coi đây chỉ là một sự cố nhỏ, hiếm gặp.

Nhưng chưa đầy một tuần sau, đội của Toàn lại đào trúng thêm một khu vực khác có dấu hiệu hài cốt, lần này số lượng nhiều hơn hẳn, nằm rải rác trên một diện tích khá rộng, khiến cả đội phải dừng máy giữa chừng lần thứ hai chỉ trong vòng chưa đầy mười ngày làm việc. Cả công trường bắt đầu xôn xao, có công nhân lớn tuổi trong đội thì thầm bảo nhau, chắc khu đất này chưa được giải toả kỹ như hồ sơ công ty vẫn nói, có khi mộ nhiều tới mức đội khảo sát trước đây không đủ khả năng dò tìm hết được trong thời gian gấp rút.

Toàn và các đồng nghiệp bắt đầu cảm thấy bất an mỗi khi cầm máy đào tới gần những khu vực chưa thi công, tay chân run rẩy dù đã cố tỏ ra bình thản trước mặt người khác, không biết lúc nào sẽ lại đào trúng thêm hài cốt mới. Có người xin nghỉ việc ngay giữa dự án vì quá sợ hãi, dù đang cần tiền trang trải cuộc sống, chấp nhận mất luôn khoản lương của tháng đó. Ban quản lý dự án cố gắng trấn an đội ngũ, tổ chức một buổi họp riêng để lắng nghe tâm tư của công nhân, hứa sẽ thuê thêm đội khảo sát chuyên nghiệp để rà soát kỹ hơn trước khi tiếp tục đào móng ở những khu vực còn lại.

Kết quả khảo sát bổ sung khiến tất cả mọi người sững sờ, hoá ra khu đất này từng là một phần nghĩa địa lớn hơn nhiều so với những gì hồ sơ ban đầu ghi nhận, đợt giải toả trước đây chỉ di dời được một phần, còn sót lại rất nhiều ngôi mộ không xác định do thiếu ghi chép đầy đủ, nằm rải rác gần như khắp cả khu vực dự kiến xây dựng công trình. Đội khảo sát chuyên nghiệp phải làm việc ròng rã gần một tháng trời, dùng cả thiết bị dò tìm hiện đại lẫn kinh nghiệm dân gian từ những người già trong vùng mới xác định được gần hết phạm vi cần xử lý.

Trước tình hình đó, chủ đầu tư đứng trước một quyết định khó khăn, tiếp tục thi công liều lĩnh có nguy cơ đào trúng thêm hài cốt bất cứ lúc nào, gây tai tiếng nghiêm trọng nếu bị phát hiện ra ngoài, ảnh hưởng tới uy tín dự án và có thể vướng vào rắc rối pháp lý nếu gia đình các mộ phần tìm tới khiếu kiện sau này. Sau nhiều cuộc họp căng thẳng, chủ đầu tư cuối cùng quyết định tạm dừng toàn bộ công trình, thuê hẳn một đội chuyên nghiệp phối hợp với chính quyền địa phương rà soát kỹ lưỡng toàn bộ khu đất, tổ chức cải táng đàng hoàng cho tất cả hài cốt tìm được, mời cả sư thầy tới làm lễ cầu siêu quy mô trước khi cho phép thi công trở lại.

Việc này khiến dự án chậm tiến độ mất gần bốn tháng, phát sinh thêm không ít chi phí cho việc khảo sát, cải táng, làm lễ, các cổ đông ban đầu phản ứng gay gắt trong cuộc họp khẩn, đòi biết rõ lý do vì sao một dự án đang chạy đúng tiến độ bỗng dưng phải dừng lại đột ngột. Nhưng tính toán kỹ lại, chủ đầu tư nhận ra khoản chi phí đó vẫn còn rẻ hơn nhiều so với nguy cơ bị kiện tụng, bồi thường, hoặc scandal truyền thông nếu cứ liều lĩnh thi công tiếp mà để lộ ra chuyện xây nhà trên nền hài cốt chưa được xử lý đàng hoàng.

Lời bàn: Toàn và các đồng nghiệp sau đợt cải táng đó mới thật sự yên tâm quay lại làm việc, không còn nơm nớp lo sợ mỗi lần cầm máy đào tới gần khu vực chưa thi công, có người còn nói đùa rằng giờ đây họ có thể ngủ ngon hơn hẳn mỗi đêm sau ca làm. Có những khoản chi phí ban đầu tưởng như tốn kém, chậm trễ không đáng có, nhưng xét cho cùng, lại là cái giá rẻ nhất người ta có thể trả để không phải đối diện với những hậu quả lớn hơn nhiều về sau.