Cụ Tần năm nay đã ngoài bảy mươi, sống cả đời gắn bó với ngôi làng ven đô, chứng kiến biết bao đổi thay của vùng đất này qua từng thập niên. Cây đa cổ thụ đứng sừng sững ở đầu làng, theo lời cụ kể lại từ hồi còn nhỏ đã nghe ông bà mình nhắc tới, ước chừng cũng phải trên trăm năm tuổi, tán lá rợp mát cả một khoảng sân đình, là nơi trẻ con trong làng vẫn hay tụ tập chơi đùa, người già ngồi hóng mát mỗi buổi chiều, cũng là nơi tổ chức không biết bao nhiêu buổi họp làng quan trọng suốt nhiều thế hệ.

Cụ Tần từng là trưởng thôn nhiều nhiệm kỳ trước khi nghỉ hưu, trong làng ai cũng nể trọng tiếng nói của cụ, coi cụ như một kho ký ức sống của cả vùng đất này. Khi thành phố có chủ trương mở rộng con đường chạy ngang qua làng để kết nối với khu công nghiệp mới, bản vẽ quy hoạch cho thấy cây đa cổ thụ nằm ngay trong diện tích cần giải toả, buộc phải đốn hạ để lấy mặt bằng làm bãi đỗ xe phục vụ tuyến đường mới. Tin tức lan ra khiến cả làng xôn xao, nhiều người tiếc nuối nhưng cũng không dám phản đối mạnh vì sợ ảnh hưởng tới việc đền bù giải toả đất đai của gia đình mình.

Cụ Tần là người duy nhất kiên quyết lên tiếng phản đối tới cùng. Cụ viết đơn kiến nghị gửi lên chính quyền xã, xin giữ lại cây đa như một điểm nhấn cảnh quan trong thiết kế mới, thậm chí đề xuất phương án làm vòng xuyến tránh cây thay vì chặt bỏ hoàn toàn. Cụ đi vận động từng nhà trong làng ký tên ủng hộ, nhiều người đồng tình về mặt tình cảm nhưng khi được yêu cầu ký tên chính thức lại ngần ngại, sợ mất lòng chính quyền địa phương.

Cụ còn đích thân lên trụ sở xã ba lần liền để trình bày trực tiếp với cán bộ phụ trách dự án, mang theo cả những tấm ảnh cũ chụp cây đa từ nhiều thập niên trước để minh chứng cho giá trị lịch sử, văn hoá của nó với cả vùng. Đơn kiến nghị của cụ Tần cuối cùng cũng được xem xét, nhưng câu trả lời nhận về là phương án tránh cây sẽ làm phát sinh chi phí thiết kế lại, kéo dài thời gian thi công, trong khi dự án đã có deadline giải ngân nghiêm ngặt từ cấp trên, không thể trì hoãn thêm. Quyết định đốn hạ cây đa vẫn được giữ nguyên, chỉ là lùi lại thêm một tuần theo lời hứa hẹn "xem xét thêm" của cán bộ tiếp nhận đơn.

Biết không còn cách nào ngăn cản được, đêm trước ngày đội thi công tới đốn hạ cây, cụ Tần lặng lẽ một mình ra gốc đa, mang theo dao và một chiếc túi vải nhỏ. Cụ cẩn thận chọn cắt lấy một cành khoẻ mạnh nhất trên cây, còn xanh tươi, nhiều lá, đem về nhà ngâm trong nước pha thuốc kích rễ theo cách cụ học lỏm được từ những người làm vườn quen biết, hy vọng có thể giâm cành thành công, giữ lại một phần nào đó của cây đa trước khi nó biến mất hoàn toàn khỏi làng.

Cụ Tần đêm đó gần như thức trắng, cứ vài tiếng lại ra ngắm nhìn cây đa lần cuối dưới ánh trăng, tay mân mê chiếc túi vải đựng cành giâm vừa cắt được, lòng nặng trĩu như đang từ biệt một người bạn tri kỷ đã gắn bó suốt cả cuộc đời. Sáng hôm sau, tiếng cưa máy vang lên chối tai, chỉ trong buổi sáng, cây đa hơn trăm năm tuổi đã bị hạ gục hoàn toàn, gốc rễ bị đào bới, chuyển đi nơi khác để lấy mặt bằng thi công. Nhiều người trong làng đứng nhìn từ xa, không ai dám lại gần, có bà cụ già bật khóc, nói cây đa này chứng kiến cả đời bà từ lúc còn là cô gái trẻ cho tới khi tóc bạc, giờ chỉ còn lại một khoảng đất trống trơ trọi.

Cụ Tần âm thầm chăm sóc cành giâm mỗi ngày, tưới nước đều đặn, che chắn cẩn thận tránh nắng gắt, có hôm còn ra ngồi cạnh chậu cây cả buổi chiều, kể lể đủ chuyện như đang trò chuyện với người bạn cũ, hồi hộp theo dõi từng dấu hiệu ra rễ nhỏ nhất, có ngày thấy chiếc lá hơi héo là cụ đã lo lắng mất ăn mất ngủ. Sau gần hai tháng, cành giâm cuối cùng cũng bén rễ, nảy ra vài chiếc lá non đầu tiên, cụ mừng rỡ đem trồng xuống một góc sân nhà mình, coi đó như cách riêng để giữ lại một phần ký ức của cây đa cũ, dù biết rõ cây con này sẽ phải mất hàng chục năm, thậm chí cả đời người mới có thể lớn lên to lớn như cây mẹ ngày trước.

Thỉnh thoảng, vài người hàng xóm cũ ghé qua thăm cụ, đứng ngắm cây con một lúc rồi lặng lẽ gật đầu, không nói thành lời nhưng ai cũng hiểu ý nghĩa của việc cụ Tần vẫn kiên trì làm mỗi ngày. Có người còn xin cụ vài lá non đem về ép khô làm kỷ niệm, coi như giữ lại một mảnh nhỏ của cây đa từng gắn bó với cả tuổi thơ của họ.

Lời bàn: Không ai trong làng biết chắc liệu cây con mọc lên từ cành giâm của cụ Tần có mang theo được chút gì linh khí hay ký ức của cây đa cũ hay không, có người tin, có người bảo chỉ là một cây non bình thường như bao cây khác. Cụ Tần cũng không dám chắc, chỉ biết mỗi sáng cụ vẫn ra sân ngắm nhìn cây con lớn dần từng ngày, đo bằng mắt xem thân cây đã to hơn ngón tay út của cụ chưa, như đang chờ đợi một câu trả lời mà có lẽ chỉ thời gian, rất nhiều thời gian nữa, mới có thể trả lời được, có khi phải tới đời cháu, đời chắt của cụ mới biết chắc chắn.