Anh Hiếu làm trong ngành sản xuất đồ gỗ đã gần mười năm, trải qua nhiều vị trí từ công nhân tới tổ trưởng trước khi được cất nhắc lên làm quản đốc, tính cách cẩn thận, kỹ lưỡng của anh là điều khiến ban giám đốc tin tưởng giao cho anh phụ trách xưởng lần này. Anh vừa được điều chuyển về làm quản đốc một xưởng sản xuất đồ gỗ nội thất, thay cho người quản đốc cũ vừa nghỉ hưu sau gần hai mươi năm gắn bó. Ngày đầu nhận việc, anh dành cả buổi đọc kỹ tập quy trình an toàn lao động dày cộp của xưởng, chuẩn bị tinh thần phổ biến lại cho công nhân theo đúng thủ tục bàn giao. Đọc tới đâu, anh càng thấy lạ tới đó, một số điều khoản trong quy trình được viết rất chi tiết, cụ thể tới mức bất thường so với những xưởng khác anh từng làm việc trước đây.

Có điều khoản ghi rõ, tuyệt đối không được để bất cứ vật cản nào trong bán kính hai mét quanh cửa thoát hiểm ở khu vực xưởng B, vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật ngay lập tức không cần nhắc nhở trước. Có điều khoản khác quy định phải kiểm tra toàn bộ bình cứu hoả đúng vào sáu giờ chiều mỗi ngày, ghi chép đầy đủ vào sổ theo mẫu có sẵn, không được bỏ sót dù chỉ một ngày. Những quy định này không sai, nhưng cách chúng được viết ra, với mức độ cụ thể và nghiêm khắc bất thường, khiến anh Hiếu tò mò muốn biết lý do đằng sau.

Anh hỏi vài công nhân lâu năm trong xưởng, ai cũng chỉ lắc đầu bảo "quy định từ trên đưa xuống, cứ làm theo cho đúng, hỏi làm gì cho mệt." Có bác thợ mộc lớn tuổi nhất xưởng còn buột miệng thêm một câu mơ hồ, bảo "hồi đó có chuyện, nhưng lâu quá rồi, thôi nhắc lại làm gì," rồi lảng sang chuyện khác ngay khi anh Hiếu định hỏi thêm, ánh mắt ông thoáng qua vẻ gì đó không muốn đào sâu. Không ai giải thích được vì sao lại có những điều khoản kỳ lạ như vậy, cũng không ai tỏ ra tò mò muốn tìm hiểu, dường như với họ, việc tuân thủ quy trình đã trở thành một thói quen máy móc, làm cho đúng thủ tục chứ không hẳn vì hiểu rõ tầm quan trọng thật sự.

Tò mò không nguôi, anh Hiếu lục tìm trong kho lưu trữ hồ sơ cũ của xưởng, nơi chứa đầy những tập tài liệu ố vàng ít khi có ai động tới. Sau nhiều giờ lục lọi, anh tìm được một bản báo cáo điều tra sự cố đã cũ, đóng dấu mật nội bộ, ghi lại chi tiết về một vụ cháy nghiêm trọng từng xảy ra tại chính khu vực xưởng B cách đây gần mười lăm năm, trước cả khi anh vào ngành. Vụ cháy khiến ba công nhân bị thương nặng vì không kịp thoát ra do lối thoát hiểm bị chất đầy vật liệu gỗ, còn nguyên nhân cháy lan nhanh một phần vì bình cứu hoả gần đó đã hết hạn sử dụng từ lâu mà không ai kiểm tra định kỳ.

Đọc tới phần khuyến nghị khắc phục ở cuối báo cáo, anh Hiếu sững người nhận ra, từng câu từng chữ trong đó gần như được sao chép y nguyên vào bộ quy trình an toàn lao động hiện tại của xưởng, chỉ là được diễn đạt lại cho có vẻ chuyên nghiệp hơn, không hề nhắc một chữ nào tới lý do lịch sử đằng sau, không có bất cứ dòng nào giải thích cho nhân viên mới hiểu rằng những quy định đó ra đời từ một bài học đau đớn có thật.

Anh Hiếu mang phát hiện này lên hỏi ban giám đốc, đề nghị nên đưa câu chuyện về vụ cháy cũ vào chương trình đào tạo an toàn lao động cho nhân viên mới, để mọi người hiểu rõ vì sao phải tuân thủ nghiêm ngặt những quy định đó, thay vì chỉ học thuộc lòng như một thủ tục vô nghĩa. Ban giám đốc nghe qua tỏ ra ngần ngại, viện lý do nhắc lại vụ việc cũ có thể ảnh hưởng tới hình ảnh công ty, nhất là trong bối cảnh xưởng đang chuẩn bị mở rộng thêm quy mô sản xuất và tìm kiếm thêm đối tác xuất khẩu, việc để lộ ra từng có một vụ cháy nghiêm trọng có thể khiến đối tác e ngại. Sau một hồi bàn bạc, họ chỉ đồng ý giữ nguyên quy trình như cũ mà không thêm phần giải thích lịch sử nào, coi đây là chuyện đã qua, không cần thiết phải khơi lại.

Anh Hiếu đành chấp nhận, tiếp tục phổ biến quy trình an toàn cho công nhân theo đúng cách cũ, chỉ là giờ mỗi lần nhắc nhở ai đó về việc không được để vật cản gần cửa thoát hiểm, anh lại nhớ tới ba cái tên trong bản báo cáo cũ, những người đã phải trả giá bằng chính cơ thể mình để những dòng quy định khô khan đó ra đời, mà giờ đây gần như không ai trong xưởng còn biết tới sự tồn tại của họ. Anh giữ lại một bản photocopy báo cáo cũ trong ngăn tủ riêng của mình, thỉnh thoảng lấy ra đọc lại như một cách tự nhắc nhở bản thân đừng bao giờ để công việc quản lý trở thành thứ chỉ làm cho có, thiếu đi sự thấu hiểu thật sự về lý do đằng sau mỗi quy định.

Lời bàn: Xưởng vẫn tiếp tục vận hành đúng theo quy trình an toàn đã được sao chép cẩn thận từ một thảm kịch bị lãng quên, công nhân vẫn kiểm tra bình cứu hoả đúng sáu giờ chiều mỗi ngày, ghi chép đầy đủ vào sổ theo mẫu có sẵn, đều đặn như một nghi thức không cần hiểu rõ ý nghĩa. Có những bài học được viết lại rất kỹ lưỡng bằng máu và nước mắt của người đi trước, nhưng khi tới tay người sau, đôi khi chỉ còn lại cái vỏ của một tờ quy định khô khan, tách rời hẳn khỏi câu chuyện đã sinh ra nó.