Uống xong, nó đưa trả cái nắp ấm bằng hai tay, rồi ngồi xuống mép nền gạch, cách ông già chừng ba bước.

Nó ngồi vì chân mỏi, và vì đã uống nước của người ta thì bỏ đi ngay là bất lịch sự. Ở xóm ấy trẻ con được dạy có mỗi mấy điều, mà đấy là một điều.

Ông già không nói gì thêm. Ông ngồi nhìn ra phía bãi.

Một lúc lâu sau ông mới bảo năm nay nước lên muộn.

Thằng Đót dạ. Rồi vì ông có vẻ đang chờ nó nói tiếp, nó kể là nước lên muộn nên nhà nó chưa phải kê giường, mà kê giường thì bất tiện lắm, tối nằm cứ phải trèo.

Ông hỏi nhà nó có mấy sào ngô ngoài bãi.

Nó bảo nhà cháu không có ngô, nhà cháu làm gạch.

Ông gật gù, rồi nói một câu về gạch: gạch mộc phơi thiếu nắng thì lúc vào lò hay nứt, mà nứt thì trách người phơi chứ ít ai trách trời.

Câu ấy đúng. Thằng Đót biết là đúng vì mẹ nó bị trừ công đúng vì cái đó. Nó thấy dễ chịu như mọi đứa trẻ con thấy dễ chịu khi người lớn nói một chuyện mà mình biết rõ. Nó ngồi thoải mái hơn một chút.

Hai ông cháu nói chuyện linh tinh chừng mươi mười lăm phút. Chuyện ngô năm nay hạt không mẩy. Chuyện tàu hút cát chạy đêm làm bờ lở. Chuyện con chào mào mào đen má đỏ, mà ông bảo giống ấy hót hay, người ta hay bắt về nuôi lồng, nuôi được vài tháng thì chết.

Không có gì trong câu chuyện ấy dính dáng đến chuyện về sau. Tôi nhớ hết, và tôi đã nhớ suốt mấy chục năm, mà cho tới giờ tôi vẫn không tìm ra được câu nào là câu dẫn dắt. Chỉ là chuyện ngô, chuyện gạch, chuyện chim.

Rồi ông già hỏi.

Ông hỏi con có thích học đạo của ta không.

Ông hỏi bằng đúng cái giọng vừa dùng để nói về hạt ngô, không nhấn vào chữ nào, không quay sang nhìn nó, không đợi cho có một khoảng lặng trước khi hỏi. Câu ấy đi ra khỏi miệng ông rồi rơi xuống giữa hai người như một hòn sỏi rơi xuống cỏ.

Thằng Đót không hiểu chữ đạo.

Ở xóm nó, chữ ấy nghe được vài lần một năm, toàn trong những câu người lớn nói với nhau rồi bỏ lửng. Bà cụ đầu xóm đi lễ thì bảo là đi theo đạo. Ông chú họ nghiện rượu bỏ được rượu thì người ta bảo ông ấy có đạo. Nó mang máng hiểu đạo là một cái gì đó của người lớn, dính đến chùa chiền, dính đến việc phải ngồi im lâu.

Nhưng nó hiểu chữ học.

Học là cái nó đang không được làm. Nó nghỉ giữa chừng lớp hai vì nhà không có tiền, mà nói cho đúng thì không hẳn vì tiền, là vì mẹ nó cần thêm một người ở nhà trông em trong lúc đứa em còn sống. Em chết rồi thì nó cũng không quay lại lớp, vì bỏ dở nửa năm, vào lại thì ngồi với bọn kém tuổi hơn, mà thế thì nó không chịu.

Và nó hiểu một điều nữa, cái này thì tôi phải nói thật.

Nó nghĩ học xong thì được cho ăn.

Nó nghĩ thế không phải vì tham. Ở đời nó, cái gì người lớn rủ trẻ con làm cũng đi kèm một cái gì đó bỏ vào mồm: sang phụ bưng mâm đám giỗ thì được miếng xôi, đi nhặt hộ mớ củi thì được củ khoai, ngồi im cho bà cắt tóc thì được cái kẹo bột. Ông già này vừa cho nó uống nước. Trong đầu nó, chuỗi ấy nối tiếp nhau rất tự nhiên.

Nó gật đầu.

Không có gì xảy ra cả.

Tôi cần nói rõ chỗ này, vì người ta hay tưởng những chuyện như thế thì phải có dấu hiệu. Không có gió nổi lên. Không có đám mây nào đi qua mặt trời. Ba cây gạo đứng yên. Cái ấm sành vẫn sứt vòi, con kiến vẫn bò trên viên gạch vỡ, dưới bãi vẫn có tiếng ai gọi trâu vọng lên rất xa. Ông già cũng không nói thêm câu nào, không gật, không cười, không dặn dò gì. Ông chỉ nhìn nó một cái rồi lại nhìn ra bãi, như thể vừa hỏi xong một chuyện nhỏ và đã nhận được câu trả lời phải lẽ.

Mãi về sau, khi đã đi qua gần hết mọi chuyện, tôi có ngồi nghĩ lại xem nếu hôm ấy nó lắc đầu thì sao.

Tôi nghĩ là ông già sẽ rót cho nó thêm một nắp nước nữa, chỉ đường cho nó về, rồi hôm sau lại ngồi đấy chờ một đứa khác. Chỉ có điều tôi không biết ông còn bao nhiêu thời gian để mà chờ. Lúc ấy tôi không biết là ông đang vội. Ông ngồi ung dung nói chuyện hạt ngô với một thằng bé, mà bên trong thì đang đếm từng ngày, và cái vội ấy ông giấu kỹ tới mức suốt hai năm sau tôi cũng không nhận ra.

Nếu nó lắc đầu, đời nó sẽ khác. Tôi không dám nói là sẽ tốt hơn. Nhà nó nghèo, mẹ nó làm gạch thuê, nó thất học, và cái đời chờ sẵn một thằng bé như thế thì tôi cũng đã thấy nhiều rồi, không đẹp đẽ gì. Nhưng ít nhất nó sẽ chỉ hỏng có một mình nó.

Một lúc sau ông bảo về đi kẻo mẹ mong, và chỉ cho nó lối tắt ra bờ, đi men theo rìa ruộng thì nhanh hơn lội xuyên qua.

Nó về. Nó về kịp trước lúc mẹ nó về, và nó không kể với ai chuyện gặp ông già trên gò, không phải vì giấu, chỉ vì nó không thấy đó là chuyện đáng kể.

Nó gật đầu. Chỉ có thế. Ai mà nghĩ một cái gật đầu lại tính là một lời thề.