Chỗ tôi đứng bây giờ, sương xuống từ chập tối và mãi gần trưa hôm sau mới chịu tan.

Tôi ở lưng chừng một ngọn núi không cao lắm, phía đông có một vệt đá lộ ra như sống lưng con gì đó nằm sấp. Dưới chân tôi là đất mùn, dày, ẩm, mỗi mùa lại dày thêm một lớp lá. Rễ tôi ăn xuống dưới ấy, len qua một hòn đá, rồi vòng lại vì không qua nổi. Tôi có ba cành. Cành thấp nhất bị gãy trong một trận gió năm nào đó, tôi không nhớ năm, vì từ lâu rồi tôi không còn đếm năm theo cách người ta đếm. Tôi đếm bằng số lần sương xuống, và tôi đã thôi đếm cả cái đó.

Người đi rừng thỉnh thoảng qua đây. Họ đi lên hái măng, đi xuống thì gánh nặng hơn lúc lên. Có người dừng lại chỗ tôi để thở, tựa lưng vào tôi, hút thuốc, rồi đi. Có một bà cụ năm ngoái ngồi đúng chỗ ấy khá lâu, tháo dép ra xoa chân, và nói một mình rằng dạo này chân bà không nghe lời bà nữa. Tôi nghe hết. Tôi không nói lại được câu nào, và tôi nghĩ như thế là công bằng.

Trên núi này có những chỗ ban đêm ấm hơn xung quanh mà không có lý do gì rõ ràng. Người ta bảo đất ở đây tụ. Tôi thì biết chắc là có, vì tôi thấy những thứ khác cũng tìm đến, những thứ đi qua rất nhẹ, không chạm vào lá, ở lại một quãng rồi lại đi. Chúng không để ý đến tôi. Với chúng, tôi chỉ là một cái cây, mà cây thì có gì đáng để ý.

Trước khi thành cái cây này, tôi là người. Trước khi là người, tôi cũng là người, nhưng là một người khác, trong một cái xác khác. Câu ấy nghe rối, và tôi sẽ kể cho ra đầu ra đũa, nhưng tôi muốn nói trước một điều để về sau khỏi ai trách tôi giấu.

Kẻ mà tôi sắp kể, về sau thành quỷ.

Không phải thứ quỷ người ta bịa ra để doạ trẻ con hư, mặt xanh nanh dài, đêm nào cũng rình sau cánh cửa. Loại ấy hoá ra lại là loại hiền. Kẻ tôi sắp kể thành một thứ khác: nó đi gom những con đói lang thang lại thành đàn, rồi nó cho chúng ăn. Nó cho chúng ăn đều đặn, có bát, có nhang, có ngày giỗ. Nó làm việc đó trong nhiều năm và trong nhiều năm ấy nó tin rằng nó đang tử tế.

Rồi người ta tước hết của nó. Nó bị đày. Bản án dài, đi bộ hết nơi này đến nơi khác, dọn lại từng chỗ nó đã làm hỏng.

Tôi thấy bản án ấy nhẹ. Ai ở ngoài nhìn vào chắc cũng thấy nhẹ. Chỉ có điều tôi thấy nhẹ vì một lý do khác họ, và cái lý do ấy là chuyện tôi phải kể trong rất lâu nữa mới nói được cho gọn.

Bây giờ thì về bãi.

Năm hai nghìn không trăm mười một, mùa nước lên muộn hơn mọi năm. Cuối tháng bảy nước mới lên tới nửa chân đê, đục ngầu, mang theo củi mục, bèo, dép nhựa, và những thứ không ai nhận là của mình. Cả xóm Bãi kê giường lên gạch, kê thêm được viên nào thì kê, rồi ngồi trên giường nhìn nước. Đêm, tàu hút cát nổ máy ngoài xa, tiếng nổ đều đều như có ai cứ ho mãi một kiểu.

Sáng hôm ấy có một thằng bé tám tuổi lội ra mép nước để vớt củi.

Nó đi chân đất, quần đùi xắn cao thêm một lần nữa cho chắc, vai vác cái bao tải rách một góc. Bùn ở đấy không phải thứ bùn đặc, mà là thứ loãng, sâu đến bắp chân, mỗi bước rút lên là kêu một tiếng ộp rất khẽ. Nó biết chỗ nào lún, chỗ nào có mảnh sành, nó đi qua đấy nhiều lần rồi. Củi trôi về thường mắc lại ở một khúc có bụi dây khoai nước, và nếu ra sớm hơn thằng khác thì được nhiều hơn.

Hôm ấy nó vớt được bảy khúc, ướt sũng, phơi chừng ba nắng thì đun được. Nó ngồi xuống bờ, dốc bao tải, lấy tay quệt hai con đỉa bám ở cổ chân. Chỗ đỉa cắn chảy máu lâu hơn người ta tưởng, máu loãng, chảy thành vệt mỏng rồi đọng lại. Nó không kêu. Ở xóm ấy, tám tuổi mà kêu vì con đỉa thì bọn kia cười cho.

Mẹ nó lúc đó đang ở lò gạch bên kia đê, làm từ bốn giờ sáng. Xếp gạch mộc thành luống dài, phơi cho được nắng, một ngày sáu chục nghìn, hụt viên nào trừ viên ấy.

Thằng bé đói. Nó đói theo kiểu quen thuộc đến mức không còn gọi là chuyện gì nữa, cái đói nằm ở đấy suốt buổi sáng như một người ngồi cạnh không nói năng. Nó tính nhẩm: vác củi về, phơi lên, còn kịp ra bãi ngô chơi với bọn thằng Tuấn trước lúc mẹ về.

Từ chỗ nó ngồi, nhìn chếch về phía thượng nguồn, có một cái gò đất nhô lên khỏi bãi, cao hơn xung quanh chừng bốn mét, trên có ba cây gạo. Mùa này bãi ngập gần hết, riêng cái gò vẫn khô, đứng đấy như một cái mâm ai để quên giữa nước. Thằng bé liếc qua nó đúng một lần, kiểu người ta liếc một thứ ngày nào cũng thấy. Trên gò không có gì. Không ai trồng được cái gì ở đấy, nên cũng không ai buồn lên.

Hai tháng nữa nó sẽ lên. Sáng hôm ấy thì chưa.

Tôi nhớ rất rõ cái bao tải rách góc. Tôi nhớ nước hôm ấy đục màu gì, nhớ hai con đỉa, nhớ bảy khúc củi và nhớ cả cái ý nghĩ về bọn thằng Tuấn.

Còn mặt mẹ nó thì tôi không nhớ nổi.

Đấy là chuyện tôi phải nói ngay từ đầu, vì nó nói lên nhiều thứ về tôi hơn là về bà ấy. Trí nhớ tôi từ lâu đã chọn phe. Nó giữ lại rất kỹ những gì vô hại, và làm mờ đi đúng những chỗ mà nếu nhớ rõ thì tôi không ngồi kể thế này được nữa.

Vậy nên tôi sẽ kể chuyện này như thể nó xảy ra với một thằng bé khác, vì kể cách ấy thì dễ thở hơn.