Thuở Đất Chưa Tên

Mười truyện ngắn kể theo giọng truyền khẩu Nam Bộ, mỗi truyện một nghề, một xóm, một đêm nhậu mà câu chuyện cứ tự nhiên tràn ra: gác kèo ong ở Kinh Mười Bốn, bắt sấu mùa khô, đưa đò, đốn tràm khai hoang... Rừng U Minh Thượng, U Minh Hạ hiện lên qua từng nghề cụ thể, từng lệ kiêng cụ thể, và thỉnh thoảng, giữa những chuyện đời thường ấy, có một chi tiết không ai giải thích được: một cây kèo tự nhiên có ong về, một cỗ hòm không ai nhận, một cái tên không còn ai nhớ là của ai. Không truyện nào cần đọc truyện khác mới hiểu, đọc lẻ, đọc ngược vẫn trọn vẹn. Đây là những lát cắt đầu tiên của một thế giới lớn hơn, nơi nỗi sợ không tới từ máu me, mà tới từ một khoảng lặng rất tưng tửng ngay sau câu chuyện dóc bên ly rượu đế.

Năm 1819, triều đình cho đào con kinh nối Châu Đốc ra Hà Tiên, huy động hàng vạn dân phu. Cai Thà giữ sổ điểm danh cho một đội phu đào kinh, và cuốn sổ ấy có một điều kỳ lạ mà ông giấu kín nhiều năm: dù phu chết vì sốt rét, vì đất lở, vì kiệt sức mỗi ngày một nhiều, số người trong sổ vẫn luôn khớp với số người đứng hàng buổi sáng. Không thiếu, không dư, không một cái tên nào bị xóa. Vĩnh Tế là truyện vừa 36 chương bám sát công trường đào kinh có thật khắc nghiệt bậc nhất sử khai hoang miền Tây, kể bằng giọng đối thoại trần trụi của những cai phu, dân phu phải sống chung với con số không bao giờ sai lệch ấy, và cái giá âm thầm để giữ nó luôn đúng.

Năm 1783, giữa cơn loạn lạc, mười bảy người chạy giặc dạt tới một gành đá ven biển Cà Mau, nơi có đúng một hốc nước ngọt đủ cầm cự qua mùa gió chướng. Không ai trong nhóm quen biết ai từ trước. Mười bảy người, một hốc nước, một mùa gió không biết còn kéo dài bao lâu, và những lựa chọn không ai muốn nhớ lại sau này. Hòn Đá Bạc là truyện vừa 30 chương về một trong những gành đá nổi tiếng nhất Cà Mau, dựng lại một cuộc sinh tồn nhỏ giữa loạn lạc lớn, nơi lòng tốt và sự ích kỷ khó phân biệt hơn ai tưởng, và nơi một vài cái tên, sau cùng, không ai còn nhắc tới nữa.

Vùng sông Vàm Nao đồn có một con sấu năm chân, dân gian gọi là Ông Năm Chèo, mỗi lần nổi lên là kéo theo lũ hoặc dịch. Năm 1849, dịch tả lan khắp lục tỉnh, cả một vùng dân cư bắt đầu bàn tính chuyện tế lễ để yên lòng con sông, và câu hỏi khó nhất không phải tế cái gì, mà là tế ai. Ông Năm Chèo Thức là truyện vừa 45 chương neo vào truyền thuyết có thật gắn với tín ngưỡng Phật Thầy Tây An vùng Thất Sơn, kể chuyện một xóm nhỏ phải quyết định giữa lòng tin, sự sợ hãi, và những món nợ cũ chưa ai dám nhắc tên.

Sau khi Pháp chiếm trọn Nam Kỳ, một thông ngôn trẻ tên Trần Văn Cận được mướn đi cùng đoàn đạc điền, ngày ngày hỏi dân từng vùng tên gọi là gì, ghi vào phiếu, và đặt tên cho những chỗ chưa từng có tên trên bản đồ. Chín năm ròng, anh đi hết vùng này tới vùng khác, và mỗi lần một vùng được ghi xong lên sổ, anh lại nhận ra có những thứ đã biến mất mà không ai còn nhớ là từng tồn tại. Một cái chòi không chủ. Một cái nóp rộng hơn mức cần cho một người. Một cái tên khắc trên cán dao mà cả xóm quả quyết không phải tên ai. Người Đi Kê Khai là trường thiên 148 chương, trục chính của cả bộ Thuở Đất Chưa Tên, đi tới tận cùng câu hỏi mà cả bộ truyện đặt ra: khi tấm bản đồ cuối cùng được vẽ xong, những gì nó xóa đi liệu có đáng cho những gì nó mang lại? Hai nhánh kết, hai cái giá khác nhau, không nhánh nào có kết vui, vì trong bộ truyện này, không có lựa chọn nào miễn phí.