Đêm rằm tháng Mười Một năm Tân Dậu, tức đêm 16 tháng 12 năm 1861, một toán nghĩa binh vốn là nông dân các thôn ấp Cần Giuộc, dưới sự chỉ huy của Bùi Quang Diệu, đã liều mình tập kích đồn Pháp đóng ở chợ Trường Bình. Họ giết được viên đồn trưởng, đốt nhà dạy đạo, gây thương vong cho hơn năm mươi lính địch, nhưng đổi lại khoảng mười lăm đến hai mươi bảy người trong số họ đã ngã xuống. Tuần phủ Gia Định là Đỗ Quang, cảm phục trước sự hy sinh ấy, đã yêu cầu Nguyễn Đình Chiểu, khi ấy đang lánh nạn gần chùa Tôn Thạnh, soạn một bài văn tế để đọc trong lễ truy điệu. Từ yêu cầu ấy, "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" ra đời, viết bằng chữ Nôm, theo thể văn tế biền ngẫu, gồm khoảng ba mươi liên.

Hơn một thế kỷ rưỡi đã qua, tác phẩm ấy vẫn được giới nghiên cứu văn học Việt Nam nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau.

Trước "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc", văn học trung đại Việt Nam hầu như chưa từng đặt người nông dân bình thường vào vị trí trung tâm của một tác phẩm lớn, càng chưa từng nhìn họ như những người anh hùng. Nhà phê bình Hoài Thanh từng nhận định rằng trước tác phẩm này, văn học nước ta chưa có một cái nhìn nào thương yêu, trân trọng người nông dân đến thế. Theo ông, chính sự gắn bó máu thịt của Nguyễn Đình Chiểu với đời sống quần chúng lao động, sự chia sẻ gian khổ cùng họ, đã là cội nguồn cho nhận thức, tình cảm và bút lực của nhà thơ mù đất Đồng Nai. Những "dân ấp dân lân" quanh năm chỉ biết ruộng trâu, chưa từng cầm gươm giáo, trong bài văn tế bỗng hiện lên với tầm vóc của kẻ sĩ tiết nghĩa, chết vì việc nghĩa mà "tiếng vang như mõ". Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, đặt nền cho một dòng mạch văn học sau này biết nhìn người lao động bằng con mắt kính trọng.

Khác với nhiều áng văn tế mang tính ước lệ, "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" bám rất sát một sự kiện lịch sử cụ thể, xác thực: cuộc tập kích đồn Tây tại Cần Giuộc đêm 16 tháng 12 năm 1861, một trong những chiến công vũ trang sớm và đáng chú ý của phong trào kháng Pháp tự phát ở Nam Bộ những năm đầu thực dân xâm lược. Bài văn ghi lại rõ cả hoàn cảnh xuất thân của nghĩa binh, cả diễn biến trận đánh, cả cảm xúc của người ở lại. Nhờ vậy, tác phẩm không chỉ là một áng văn chương mà còn là một tư liệu tinh thần quý giá, giúp hậu thế hình dung được không khí một trận chiến cụ thể của những người nông dân "chưa quen cung ngựa" nhưng đã dám đứng lên khi vận nước lâm nguy.

Về mặt nghệ thuật, tác phẩm được đánh giá là mẫu mực của thể văn tế biền ngẫu chữ Nôm, kết hợp nhuần nhuyễn giữa vốn điển cố Nho gia với ngôn ngữ khẩu ngữ Nam Bộ mộc mạc, sống động. Các vế đối trong bài không nhằm phô diễn sự trau chuốt câu chữ, mà phục vụ trực tiếp cho cảm xúc bi tráng: đau xót trước sự hy sinh nhưng đồng thời ngợi ca khí phách hiên ngang. Nhà nghiên cứu Phan Văn Hùm, khi bàn về văn chương Nguyễn Đình Chiểu, từng đề cao ở đó cái "khẩu khí" và ý nghĩa tư tưởng hơn là sự gọt giũa hình thức câu chữ, xem đó chính là chỗ mạnh riêng biệt của ngòi bút họ Nguyễn so với lối văn chương chuộng hình thức đương thời. Chính lối viết ấy đã tạo nên hiệu quả bi hùng đặc trưng, khiến bài văn tế trở thành, theo cách gọi sau này của giới nghiên cứu, một "khúc bi hùng ca" về người dân nghèo cứu nước.

Đánh giá tổng quát và có ảnh hưởng sâu rộng nhất về sự nghiệp Nguyễn Đình Chiểu, trong đó có "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc", thuộc về bài viết "Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc" của Phạm Văn Đồng, đăng trên Tạp chí Văn học tháng 7 năm 1963, nhân kỷ niệm bảy mươi lăm năm ngày mất của nhà thơ. Trong bài viết ấy, Phạm Văn Đồng cho rằng đây là bài văn được viết ra bằng sự kết hợp hiếm có giữa trí tuệ sáng suốt và tình cảm mãnh liệt, nhờ đó tác giả đã viết nên những câu văn hay nhất, cảm động lòng người nhất trong toàn bộ trước tác của mình. Ông gọi tác phẩm là "khúc ca của những người thất thế nhưng vẫn hiên ngang", một nhận định về sau trở thành cách nhìn phổ biến khi giảng dạy và nghiên cứu bài văn tế này trong nhà trường Việt Nam.

Ở góc độ nghiên cứu văn hóa và lịch sử Nam Bộ, học giả Ca Văn Thỉnh, người từng công bố nhiều khảo cứu về Nguyễn Đình Chiểu từ đầu những năm 1940 dưới bút danh Ngạc Xuyên và sau này tham gia hội thảo khoa học kỷ niệm một trăm năm mươi năm ngày sinh nhà thơ tổ chức tại Hà Nội năm 1972, đã khẳng định rằng ngọn lửa thiêng của tinh thần yêu nước nơi Nguyễn Đình Chiểu tỏa sáng qua từng trang viết, có sức nuôi dưỡng tinh thần yêu nước truyền thống cho nhiều thế hệ về sau. Nhìn rộng ra bối cảnh lịch sử, giới sử học nghiên cứu phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ cuối thế kỷ mười chín cũng xem trận Cần Giuộc và bài văn tế đi liền với nó là một trong những dấu mốc tinh thần quan trọng, cho thấy ý chí chống ngoại xâm đã bắt rễ sâu trong tầng lớp dân cày trước khi có bất kỳ phong trào có tổ chức quy mô lớn nào xuất hiện.

Gần hai trăm năm nhìn lại, "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" vẫn giữ nguyên sức nặng của nó, không phải nhờ sự trau chuốt câu chữ, mà nhờ đã ghi lại trung thực và cảm động khoảnh khắc những người nông dân vô danh chọn cái chết đứng thẳng thay vì sống quỳ. Đó là lý do vì sao, như nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra, tác phẩm không chỉ thuộc về văn học sử mà còn thuộc về ký ức tinh thần của cả một vùng đất từng là nơi đầu sóng ngọn gió trong buổi đầu chống thực dân Pháp.

- Phạm Văn Đồng, "Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc", Tạp chí Văn học, số tháng 7/1963 - Hoài Thanh, các bài viết và nhận định về Nguyễn Đình Chiểu và người nông dân trong văn học - Ca Văn Thỉnh (bút danh Ngạc Xuyên), khảo cứu về Nguyễn Đình Chiểu trên tạp chí Đại Việt (1942-1943); tham luận Hội thảo khoa học kỷ niệm 150 năm sinh Nguyễn Đình Chiểu, Hà Nội, 1972 - Phan Văn Hùm, nhận định về văn chương Nguyễn Đình Chiểu - Wikipedia tiếng Việt, mục từ "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" - Tư liệu giảng dạy Ngữ văn 11 và Ngữ văn 12, Bộ Giáo dục và Đào tạo