Nguyễn Công Trứ (1778–1858), tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, người làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, là một trong những gương mặt đặc biệt nhất của văn học trung đại Việt Nam nửa đầu thế kỷ 19. Ông vừa là đại thần trải ba triều vua Nguyễn, vừa là tướng cầm quân dẹp loạn, vừa là nhà thơ để lại một di sản hát nói mà đến nay giới nghiên cứu vẫn còn nhiều cách đọc khác nhau. Sự phức tạp ấy khiến các nhà phê bình khi bàn về ông thường phải nhìn từ nhiều góc độ cùng lúc, thay vì gói gọn trong một nhãn hiệu duy nhất.

Điểm được nhiều người nghiên cứu văn học trung đại nhấn mạnh là tinh thần "chí làm trai" trong thơ Nguyễn Công Trứ mang màu sắc nhập thế chủ động, khác hẳn khuynh hướng ẩn dật, xa lánh quan trường thường thấy ở một bộ phận nhà nho cùng thời hoặc trước đó. Trong khi nhiều nhà nho coi việc lui về vườn ruộng, giữ mình thanh sạch là lý tưởng, Nguyễn Công Trứ lại xem công danh, sự nghiệp "kinh bang tế thế" là bổn phận đương nhiên của kẻ sĩ mang chí lớn. Tinh thần này thể hiện rõ trong các bài như "Chí nam nhi", "Phận sự làm trai", nơi ông đặt ra chuẩn mực về nợ tang bồng, về việc phải để lại dấu ấn với đời chứ không cam chịu sống mờ nhạt. Đây cũng là lý do vì sao trong các công trình văn học sử về giai đoạn cuối thế kỷ 18 - cuối thế kỷ 19, tên tuổi Nguyễn Công Trứ thường được đặt cạnh nhưng đối lập về khí chất với dòng thơ ẩn dật, nhàn tản kiểu tiêu cực.

Về phương diện thể loại, giới nghiên cứu khá thống nhất khi ghi nhận Nguyễn Công Trứ là người có công lớn trong việc đưa hát nói, vốn là một hình thức trình diễn gắn với sinh hoạt ca trù nơi giáo phường, trở thành một thể loại văn học chững chạc, có cấu trúc niêm luật riêng và khả năng chuyên chở tư tưởng sâu sắc. Trước ông, hát nói đã tồn tại nhưng còn mang tính chất giải trí nhiều hơn; đến Nguyễn Công Trứ, thể này mới thực sự được "nâng cấp" về nội dung, trở thành phương tiện để một bậc đại phu bộc lộ triết lý nhân sinh, chí khí và cả sự phóng túng cá nhân. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là đóng góp mang tính bước ngoặt, bởi hát nói sau này trở thành một trong những thể thơ dân tộc độc đáo, không trộn lẫn với các truyền thống văn học Đông Á khác.

Nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu, trong các công trình về nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, đã đưa ra khái niệm "nhà nho tài tử" để chỉ một kiểu nhà nho không hoàn toàn khuôn mình theo chuẩn mực đạo lý chính thống, mà còn coi trọng tài năng, cảm xúc cá nhân và thú vui trần thế. Nguyễn Công Trứ thường được xem là trường hợp tiêu biểu bậc nhất của mẫu hình này: ông vừa làm quan, dốc sức lo việc khẩn hoang, trị thủy, cầm quân dẹp loạn, vừa không ngần ngại phô bày trong thơ những khoái lạc tuổi già, chuyện rượu chè, hát xướng, cả những cuộc tình muộn màng với đào nương. Sự "thực dụng" của Nguyễn Công Trứ, theo cách một số công trình văn học sử (trong đó có bộ sách của Nguyễn Lộc về văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 đến hết thế kỷ 19) phân tích, nằm ở chỗ ông không đặt nặng giáo điều cứng nhắc mà chọn cách sống hài hòa giữa trách nhiệm với triều đình, với dân và ham muốn hưởng thụ chính đáng của một cá nhân từng trải. Đây cũng là nét khiến thơ ông, dù mang khung nho giáo, vẫn phảng phất một tinh thần đề cao cái tôi cá nhân hiếm thấy ở văn học trung đại, điều mà nhà nghiên cứu Trần Đình Sử từng bàn đến khi phân tích "con người cá nhân" trong thơ văn Nguyễn Công Trứ.

Một góc nhìn khác, thiên về tiểu sử học, chú ý đến việc thơ Nguyễn Công Trứ không thể tách rời khỏi con đường hoạn lộ đầy biến động của ông. Trong 28 năm làm quan trải ba đời vua, ông từng giữ tới hơn hai mươi chức vụ khác nhau, từ chân hành tẩu thấp kém đến Thượng thư, Tổng đốc, nhưng cũng nhiều lần bị giáng chức, cách chức, thậm chí có lúc bị kết án rồi được ân xá, có lúc bị tước hết phẩm hàm phải làm lính trơn. Dân gian và một số nhà nghiên cứu sau này hay dùng hình ảnh "lên voi xuống chó" để gọi tên quỹ đạo công danh ấy. Chính trải nghiệm thăng giáng bất thường này được xem là cái nền tâm lý sinh ra triết lý ung dung, coi nhẹ được mất trong nhiều bài hát nói của ông, kiểu như quan niệm nhàn là một cách chủ động chứ không phải một sự cam chịu. Giáo sư Lê Trí Viễn, khi bàn về mâu thuẫn nội tâm của Nguyễn Công Trứ giữa khuôn phép chốn quan trường và cái chí "đội trời đạp đất" của một người tài, từng nhận xét đại ý rằng bước vào "lồng" quan trường là bước vào một khuôn khổ chật hẹp, trói buộc, đối nghịch với bản tính phóng khoáng của ông. Cách đọc này giúp lý giải vì sao trong cùng một sự nghiệp thơ ca, người ta vừa gặp một Nguyễn Công Trứ hào sảng, tự tin khẳng định chí lớn, vừa gặp một Nguyễn Công Trứ chán chường, muốn buông bỏ, tìm vui trong men rượu và thú nhàn tản tuổi già.

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu khi tổng kết về Nguyễn Công Trứ đều tránh việc dán cho ông một nhãn duy nhất kiểu "nhà nho khuôn mẫu" hay "kẻ sĩ ẩn dật". Ông là sự cộng hưởng của nhiều lớp con người: một hoạn quan tận tụy với việc công, một tướng lĩnh xông pha trận mạc, một nhà cải cách kinh tế có công khẩn hoang lập ấp, và đồng thời là một nghệ sĩ hưởng lạc, phóng túng, dám nói thẳng những ham muốn trần tục hiếm ai công khai trong văn chương nhà nho đương thời. Chính sự đa diện, đôi khi mâu thuẫn ấy, theo nhiều nhà phê bình, mới là lý do khiến thơ văn Nguyễn Công Trứ vẫn còn sức hấp dẫn với người đọc hiện đại, vượt ra khỏi khuôn khổ của một tác gia thuần túy đạo lý.

- Trần Đình Hượu, các công trình về Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, khái niệm "nhà nho tài tử" - Nguyễn Lộc, Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX) - Lê Trí Viễn, nhận định về mâu thuẫn giữa khuôn phép quan trường và khí chất Nguyễn Công Trứ - Trần Đình Sử, "Con người cá nhân trong thơ văn Nguyễn Công Trứ" (trandinhsu.wordpress.com) - Nguyễn Đức Mậu, "Mẫu hình nhà nho tài tử Nguyễn Công Trứ" - Znews.vn, "Đường công danh thăng giáng bất thường của Nguyễn Công Trứ" - Wikipedia tiếng Việt, mục từ "Nguyễn Công Trứ"