Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
"Truyện thầy Lazaro Phiền" và vị trí cột mốc mở đầu
Ít tác phẩm nào trong lịch sử văn học Việt Nam mang một gánh nặng danh xưng lớn như "Truyện thầy Lazaro Phiền" của Nguyễn Trọng Quản. Ra đời năm 1887 tại Sài Gòn (nhà in J. Linage, Libraire-Éditeur, đường Catinat), một cuốn sách mỏng chỉ hơn năm mươi trang đã được giới nghiên cứu về sau xác định là tác phẩm văn xuôi hư cấu viết bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, đi trước "Tố Tâm" của Hoàng Ngọc Phách gần bốn mươi năm. Chính tác giả, một tín hữu Công giáo ký tên đầy đủ là P. J. B. Nguyễn Trọng Quản, đã viết trong lời tựa đề ngày mồng 1 tháng 12 năm 1886 tại Khánh Hội một tuyên ngôn nghệ thuật rõ ràng: "Tôi có dụng ý lấy tiếng thường mọi người hằng nói mà làm ra một chuyện hầu cho kẻ sau coi mà bày đặt cùng in ra ít nhiều truyện hay", và giải thích thêm lý do chọn một câu chuyện đời thường: "Bởi đó tôi mới dám bày đặt một truyện đời nầy là sự thường có trước mắt ta luôn, như vậy thì sẽ có nhiều người sẽ lấy lòng vui mà đọc." Đây là một sự đoạn tuyệt có chủ đích với lối văn biền ngẫu, điển cố của văn chương truyền thống, để hướng tới thứ văn xuôi gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày. Chính vì tuyên ngôn ấy và vì vị trí thời gian đặc biệt của nó mà tác phẩm trở thành đối tượng của nhiều cách đọc và nhiều tranh luận học thuật, đến nay vẫn chưa hoàn toàn ngã ngũ.
Góc nhìn thứ nhất: một phát hiện lại làm thay đổi lịch sử văn học
Trong phần lớn thế kỷ 20, giới nghiên cứu văn học ở miền Bắc lẫn ký ức phổ thông đều mặc định "Tố Tâm" (1925) là cuốn tiểu thuyết quốc ngữ hiện đại đầu tiên của Việt Nam. Quan niệm này chỉ bị lung lay vào giữa thập niên 1970, khi nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Trung, trong lúc biên soạn một tập hồ sơ nghiên cứu về văn hóa Nam Kỳ (thường được gọi là "hồ sơ Lục Châu học"), tình cờ tìm lại được "Truyện thầy Lazaro Phiền" và nhận ra tính chất đi trước thời đại của nó. Ông cho in lại tác phẩm kèm dẫn nhập, đưa nó ra khỏi tình trạng gần như bị lãng quên hoàn toàn suốt gần một thế kỷ. Việc phát hiện lại này không chỉ là một sự kiện văn khảo cổ, nó buộc lịch sử văn học Việt Nam phải viết lại mốc khởi đầu của tiểu thuyết hiện đại, dịch lùi nó về tận vùng đất Nam Kỳ cuối thế kỷ 19, nơi chữ Quốc ngữ được dùng sớm nhất trong đời sống báo chí và xuất bản.
Góc nhìn thứ hai: tiểu thuyết hay chỉ là "truyện"
Không phải ai cũng đồng thuận về vị trí "tiểu thuyết đầu tiên". Nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh, người cũng độc lập nêu vấn đề này từ năm 1975 trong công trình "Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới", về sau khi viết lời giới thiệu cho tuyển tập do Cao Xuân Mỹ biên soạn năm 1998, đã nhận định tác phẩm là sự vận dụng mô hình tiểu thuyết Pháp nhưng với kỹ thuật còn thô sơ, chưa phát triển, dù vậy vẫn là bước mở đường cho thể loại tiểu thuyết hiện đại về sau. Trong khi đó, chính người biên soạn tuyển tập ấy, Cao Xuân Mỹ, lại xếp tác phẩm vào loại "truyện dài" chứ không gọi thẳng là tiểu thuyết, một cách phân loại khác với Nguyễn Văn Trung và Bùi Đức Tịnh. Điều thú vị là bản thân Nguyễn Trọng Quản, ngay từ nhan đề, cũng chỉ gọi tác phẩm của mình là "truyện" chứ không dùng chữ "tiểu thuyết". Cuộc tranh luận này, được các nhà nghiên cứu sau như trong bài viết trên tạp chí Tao Đàn gọi tên là "bàn lại vấn đề thể loại", cho thấy một câu hỏi vẫn còn treo lơ lửng: khi đặt tiêu chuẩn hiện đại vào một văn bản chỉ hơn năm mươi trang, ranh giới giữa truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết trở nên mong manh, và việc gọi tên nó rốt cuộc phản ánh cách người đọc mỗi thời hình dung về thể loại hơn là một thuộc tính cố định của văn bản.
Góc nhìn thứ ba: một kỹ thuật tự sự chưa từng có trong văn học Việt
Vượt ra ngoài câu hỏi định danh thể loại, nhà nghiên cứu Trần Văn Toàn tiếp cận tác phẩm từ góc độ kỹ thuật văn hư cấu (fiction) và chỉ ra một điểm đặc biệt quan trọng: đây là văn bản đầu tiên trong văn học Việt Nam được kể ở ngôi thứ nhất theo một cách có ý thức nghệ thuật, khác hẳn lối kể khách quan, gián tiếp của người kể chuyện toàn tri quen thuộc trong truyện Nôm và văn xuôi truyền thống. Người kể xưng "tôi" trong "Truyện thầy Lazaro Phiền" không phải là nhân vật chính, cũng không hẳn là người chứng kiến sự việc, mà là người được thầy Phiền kể lại câu chuyện đời mình trước khi qua đời, một cấu trúc "truyện trong truyện" khá tinh vi so với thời điểm nó ra đời. Trần Văn Toàn cũng lưu ý ảnh hưởng của tư tưởng Công giáo và văn học phương Tây lên chủ đề trung tâm của tác phẩm: tội lỗi và sự sám hối, một mô-típ quen thuộc trong văn chương chịu ảnh hưởng Kitô giáo nhưng hoàn toàn mới mẻ trong bối cảnh văn học Việt Nam đương thời.
Góc nhìn thứ tư: chứng nhận từ chính người trong cuộc
Bên cạnh các đánh giá học thuật, có một chứng cứ đến từ thực tiễn sáng tác: trong hồi ký "Đời của tôi về văn nghệ", nhà văn Hồ Biểu Chánh, một trong những cây bút tiểu thuyết Nam Kỳ nổi tiếng và bền bỉ nhất nửa đầu thế kỷ 20, đã kể lại rằng chính "Truyện thầy Lazaro Phiền", cùng với "Hoàng Tố Anh hàm oan" của Trần Chánh Chiếu và "Phan Yên ngoại sử" của Trương Duy Toản, là ba tác phẩm văn xuôi tiếng Việt đã khiến ông hướng hẳn về nghiệp viết văn. Đây là một chi tiết có giá trị đặc biệt, bởi nó cho thấy ảnh hưởng của Nguyễn Trọng Quản không chỉ nằm trong sách vở nghiên cứu mà đã thực sự truyền lại cho thế hệ nhà văn Nam Kỳ kế tiếp, những người sau này định hình nên dòng tiểu thuyết quốc ngữ phổ biến rộng rãi trong công chúng.
Lời kết
Từ một cuốn sách từng bị quên lãng gần một thế kỷ đến vị trí "viên gạch đầu tiên" được nhắc đi nhắc lại trong mọi giáo trình văn học sử, "Truyện thầy Lazaro Phiền" đã đi một hành trình kỳ lạ. Các nhà nghiên cứu có thể chưa thống nhất về việc nên gọi nó là tiểu thuyết hay truyện dài, về mức độ tinh xảo của kỹ thuật viết, nhưng không ai phủ nhận rằng đây là nơi văn xuôi tự sự tiếng Việt lần đầu tiên thử nghiệm một giọng kể mới, gần với đời sống, gần với tiếng nói thường ngày như chính tác giả đã tuyên bố trong lời tựa. Đọc lại tác phẩm hôm nay, giữa một biển tiểu thuyết hiện đại, độc giả có dịp nhìn thấy điểm khởi hành khiêm tốn nhưng không hề nhỏ bé của cả một truyền thống văn xuôi Quốc ngữ Việt Nam.
Nguồn tham khảo đã sử dụng:
- Lời tựa nguyên văn "Truyện thầy Lazaro Phiền" (Nguyễn Trọng Quản, 1886/1887) - Nguyễn Văn Trung, dẫn nhập tái bản "Truyện thầy Lazaro Phiền" (thập niên 1970-1987) - Bùi Đức Tịnh, "Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới" (1975) và lời giới thiệu tuyển tập của Cao Xuân Mỹ (1998) - Bài "Bàn lại vấn đề thể loại của tác phẩm Thầy Lazaro phiền của Nguyễn Trọng Quản", Tạp chí Tao Đàn - Trần Văn Toàn, "Truyện thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản – Những đóng góp vào kỹ thuật văn hư cấu (fiction) trong văn học Việt Nam" - Hồ Biểu Chánh, hồi ký "Đời của tôi về văn nghệ"
