Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Tố Tâm và vị trí mở đường của một cuốn tiểu thuyết
Ra đời năm 1925 dưới ngòi bút của Hoàng Ngọc Phách (bút danh Song An, 1896-1973), Tố Tâm xuất hiện gần một thập niên trước khi Tự Lực Văn Đoàn chính thức thành lập (1934) và trở thành dòng chảy chính của tiểu thuyết lãng mạn Việt Nam. Ngay khi phát hành, ba nghìn bản in đầu đã bán hết trong hai tuần, phải in tiếp hai nghìn bản nữa, và đến năm 1990 tác phẩm đã được tái bản tới hai mươi tư lần, một sức sống hiếm có đối với văn xuôi quốc ngữ buổi đầu. Sau này tác phẩm còn được dịch sang tiếng Pháp với tên "Un Cœur Pur" (Một trái tim trong sạch) và in trong tủ sách phương Đông của nhà xuất bản Gallimard. Chính khoảng cách gần một thế kỷ ấy khiến giới nghiên cứu văn học sử nhiều lần trở lại với Tố Tâm, không phải để hỏi tác phẩm hay đến đâu theo tiêu chuẩn hôm nay, mà để hỏi nó đã mở ra điều gì cho một nền văn xuôi còn đang tìm hình hài. Bi kịch của đôi trẻ Đạm Thủy, thanh niên trí thức Tây học, và Tố Tâm, thiếu nữ say mê văn chương, bị ngăn cách bởi lễ giáo "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", đã chạm đúng vào mâu thuẫn của cả một thế hệ giao thời. Tố Tâm qua đời chỉ 36 ngày sau khi bị ép gả cho người khác, còn Đạm Thủy sống tiếp trong ràng buộc chữ hiếu, một kết cục không có kẻ phản diện cụ thể nào ngoài chính nền nếp cũ. Dưới đây là bốn góc nhìn phê bình đã thật sự được ghi nhận trong lịch sử tiếp nhận tác phẩm.
1. Góc nhìn văn học sử: "trái chín đầu mùa"
Nhà nghiên cứu Đoàn Ánh Dương, người biên tập bản in lại Tố Tâm năm 2015, gọi tác phẩm của Hoàng Ngọc Phách là "trái chín đầu mùa của cả một mùa hiện đại hóa" mà phải gần một thập kỷ sau mới chín rộ với sự xuất hiện của Tự Lực Văn Đoàn. Cùng hướng đánh giá đó, tạp chí Văn Nghệ số tháng 12 năm 1973, khi viết về sự ra đi của Hoàng Ngọc Phách, đã khẳng định "Tố Tâm xứng đáng được coi là cuốn tiểu thuyết đầu tiên của văn học lãng mạn Việt Nam trong thế kỷ XX". Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ, trong công trình quy mô Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (1974, 1975), cũng xếp Tố Tâm cùng Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật (cùng ra đời năm 1925) vào cột mốc mà nhà nghiên cứu Bùi Xuân Bào từng chọn làm điểm khởi đầu cho tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam. Nhà phê bình Thiếu Sơn, một trong những cây bút phê bình văn học quốc ngữ buổi đầu (tác giả Phê bình và cảo luận, 1933), viết ngắn gọn nhưng dứt khoát rằng ấn tượng đầu tiên, sau cùng, lớn nhất và bao quát nhất mà Tố Tâm để lại chính là tính chất mới của nó.
2. Góc nhìn hình thức: một cách tân đáng chú ý
Về kỹ thuật viết, Tố Tâm không kể chuyện theo lối biên niên quen thuộc của truyện Nôm hay tiểu thuyết chương hồi. Người kể chuyện giấu tên thuật lại hồi ức của bạn mình (Đạm Thủy), đan xen thư từ và trang nhật ký của Tố Tâm, tạo ra một cấu trúc nhiều điểm nhìn khiến độ tin cậy của câu chuyện trở nên có chủ ý mập mờ, một kỹ thuật khá hiện đại so với văn xuôi quốc ngữ đương thời. Hình thức này gắn liền với việc tác giả, một trí thức được đào tạo trong nhà trường Pháp Việt, tiếp xúc sớm với tiểu thuyết tình cảm và tiểu thuyết thư tín của văn học lãng mạn phương Tây. Bản thân Hoàng Ngọc Phách gọi tác phẩm của mình là "tâm lý tiểu thuyết", một nhãn thể loại khi đó còn rất mới ở Việt Nam, cho thấy tham vọng đi vào đời sống nội tâm nhân vật thay vì chỉ kể sự kiện bên ngoài.
3. Góc nhìn phê phán: Vũ Ngọc Phan và câu hỏi về "văn sáo"
Không phải mọi tiếng nói đương thời đều xuôi chiều ca ngợi. Trong bộ khảo cứu kinh điển Nhà văn hiện đại, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã dành cho Tố Tâm một cách đọc khắt khe hơn: ông phê ngay "lối văn sáo" của tác phẩm, trích ra những đoạn văn ông cho là sáo dài, rồi kết luận rằng đây thực chất là một "ái tình tiểu thuyết" (tiểu thuyết tình yêu) chứ không phải "tâm lý tiểu thuyết" như cách tác giả tự nhận. Cách gọi tên lại thể loại này cho thấy Vũ Ngọc Phan không phủ nhận sức hấp dẫn của câu chuyện, nhưng đặt dấu hỏi về chiều sâu phân tích tâm lý mà tác phẩm thật sự đạt tới. Đây cũng là mạch phê bình mà nhiều độc giả hiện đại sau này chia sẻ: những trang thư đẫm nước mắt, những lời thề nguyện và cảm thán liên tiếp của Đạm Thủy và Tố Tâm, đọc dưới con mắt thế kỷ XXI, dễ bị xem là ủy mị, thậm chí "sến" theo cách nói bây giờ. Nhưng đặt đúng vào bối cảnh năm 1925, khi văn xuôi quốc ngữ còn thiếu hẳn một ngôn ngữ diễn tả nội tâm cá nhân, chính sự "sến" ấy lại là dấu vết của một nỗ lực khai phá.
4. Góc nhìn học thuật: tranh luận về danh hiệu "đầu tiên"
Danh hiệu "tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam" gắn với Tố Tâm cũng không phải không có tranh luận. Nhà nghiên cứu, dịch giả Cao Việt Dũng chỉ ra rằng nếu xét thuần túy theo tiêu chí tiểu thuyết chữ quốc ngữ ra đời sớm nhất, văn học miền Nam đã có những tác phẩm đi trước, khiến việc gọi Tố Tâm là "đầu tiên" theo nghĩa tuyệt đối khó đứng vững. Tuy nhiên, cùng nhà nghiên cứu này khẳng định, giá trị của Tố Tâm không nằm ở một con số thứ tự, mà ở vấn đề nó đặt ra, chất lượng văn chương và tính mới mẻ thực sự so với những gì văn xuôi Bắc Kỳ có trước đó. Cuộc tranh luận về chữ "đầu tiên", vì vậy, không làm giảm mà làm rõ hơn vị trí đặc biệt của tác phẩm: nó không cần là cuốn sách khai sinh cả một nền văn học để xứng đáng được xem là cuốn sách mở đường cho dòng tiểu thuyết lãng mạn và tâm lý Bắc Kỳ những năm 1930.
Kết
Gần một thế kỷ sau khi ra đời, Tố Tâm vẫn đứng ở một vị trí đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam: được trích dẫn nhiều hơn được đọc trọn vẹn, được nhắc đến như một cột mốc hơn là một tác phẩm còn nguyên vẹn sức hấp dẫn với độc giả phổ thông. Nhưng chính sự cũ kỹ mà độc giả hôm nay đôi khi cảm nhận được, những bức thư dài, những giọt nước mắt của Đạm Thủy và Tố Tâm, lại là bằng chứng sống động cho khoảng cách gần một trăm năm mà văn xuôi tiếng Việt đã đi qua kể từ đó. Đọc Tố Tâm hôm nay, vì vậy, không chỉ là đọc một chuyện tình buồn, mà còn là đọc lại bước chân đầu tiên, còn vụng về nhưng đầy quả cảm, của một nền tiểu thuyết hiện đại đang tự học cách gọi tên trái tim con người.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia tiếng Việt, mục từ "Tố Tâm" và "Hoàng Ngọc Phách" - vanchuongviet.org (dẫn nhận định của Thiếu Sơn) - baotintuc.vn (17/8/2016), "Người mở cánh cửa cho nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" (dẫn nhận định của Đoàn Ánh Dương) - Trần Đình Sử, dẫn lại đánh giá của Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại - tuoitre.vn (27/6/2024), "Thuở khai sinh của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" (về công trình của Phan Cự Đệ và Bùi Xuân Bào) - Tạp chí Văn Nghệ, số tháng 12/1973 - Cao Việt Dũng, ghi chép nghiên cứu "Nghịch lý Tố Tâm"
