Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
"Sống chết mặc bay" và vị trí mở đầu của truyện ngắn hiện đại Việt Nam
Truyện ngắn "Sống chết mặc bay" của Phạm Duy Tốn (1883-1924) được đăng trên tạp chí Nam Phong, số 18, năm 1918. Trong lịch sử văn học Việt Nam, đây là tác phẩm thường được giới nghiên cứu văn học sử xem là truyện ngắn hiện đại đầu tiên viết theo lối phương Tây bằng chữ Quốc ngữ, khác hẳn về bút pháp so với truyện Nôm và văn xuôi trung đại trước đó. Ra đời giữa buổi giao thời của chữ viết và tư duy văn học Việt Nam, tác phẩm giữ một vị trí đặc biệt: vừa là điểm khởi đầu của một thể loại, vừa là bằng chứng cho thấy văn xuôi tiếng Việt đã đủ sức chuyên chở một câu chuyện có kết cấu, có xung đột, có bút pháp miêu tả tâm lý và khung cảnh theo tinh thần hiện thực.
Góc nhìn thứ nhất: dấu mốc trong lịch sử thể loại
Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, trong bộ khảo cứu phê bình "Nhà văn hiện đại" (1942), xếp Phạm Duy Tốn vào hàng những cây bút mở đường của văn xuôi Quốc ngữ, đồng thời ghi nhận lối viết của ông đã đạt đến một sự thuần thục, mạch lạc hiếm có so với các cây bút cùng thời buổi ban đầu. Về sau, trong công trình "Việt Nam văn học sử giản ước tân biên" (1961-1965), nhà nghiên cứu Phạm Thế Ngũ khi phác lại tiến trình văn xuôi Quốc ngữ giai đoạn 1862-1945 cũng đặt Phạm Duy Tốn vào lớp những người đặt nền móng đầu tiên cho truyện ngắn viết theo lối mới. Cách gọi tác phẩm là "bông hoa đầu mùa" của truyện ngắn hiện đại Việt Nam, được lặp lại rộng rãi trong các giáo trình văn học sử và sách giáo khoa nhà trường, phản ánh sự đồng thuận này: đây là tác phẩm đánh dấu bước chuyển từ lối văn biền ngẫu, ước lệ của văn học trung đại sang một hình thức tự sự mới, gần với truyện ngắn hiện đại phương Tây về cấu trúc và bút pháp miêu tả.
Góc nhìn thứ hai: nghệ thuật tương phản và tăng cấp
Điều khiến "Sống chết mặc bay" được đưa vào giảng dạy phổ thông trong nhiều thập niên và trở thành một mẫu mực phân tích nghệ thuật tự sự là thủ pháp tương phản xuyên suốt tác phẩm. Không gian truyện thu gọn vào hai địa điểm đối lập: khúc đê nơi hàng trăm dân phu vật lộn với nước lũ trong đêm mưa gió, thân thể ướt sũng, kiệt sức, và ngôi đình cao ráo nơi quan phụ mẫu cùng nha lại ngồi đánh tổ tôm nhàn nhã, thản nhiên trước cảnh nguy khốn ngoài kia. Các phân tích trong nhà trường chỉ ra rằng Phạm Duy Tốn đã kết hợp phép tương phản với phép tăng cấp: mức độ nguy cấp ngoài đê tăng dần qua từng đoạn, đồng thời sự vô tâm của quan lại trong đình cũng tăng dần đến đỉnh điểm, khi tin đê vỡ được báo vào đúng lúc quan vừa ù ván bài lớn. Hai tuyến diễn biến chạy song song và siết chặt dần cho đến khi va vào nhau ở cao trào, tạo hiệu ứng châm biếm và tố cáo sắc bén mà không cần đến bình luận trực tiếp của người kể.
Góc nhìn thứ ba: giá trị hiện thực và tố cáo xã hội
Bên cạnh giá trị nghệ thuật, tác phẩm được nhìn nhận như một trong những tiếng nói hiện thực phê phán sớm nhất của văn xuôi Quốc ngữ, hướng thẳng vào bộ máy quan lại thời thuộc địa nửa phong kiến. Truyện không chỉ dựng cảnh khổ của dân phu hộ đê mà còn phơi bày cơ chế vận hành của quyền lực: viên quan không phải là một cá nhân ác độc lộ liễu, mà là hiện thân của sự vô trách nhiệm được che đậy bằng vẻ ngoài nhàn nhã, hợp thức hoá bằng thói quen và đặc quyền. Cách xây dựng nhân vật phản diện qua sự thờ ơ, thay vì qua hành vi tàn bạo trực tiếp, được xem là một điểm tinh tế khiến lời tố cáo của tác phẩm có sức nặng lâu bền, vượt ra ngoài khuôn khổ một câu chuyện thời sự nhất thời.
Góc nhìn thứ tư: đời sống của nhan đề trong ngôn ngữ
Một dấu hiệu cho thấy sức sống của tác phẩm nằm ngoài phạm vi văn học nhà trường là việc cụm từ "sống chết mặc bay" đã tách khỏi tác phẩm để trở thành một thành ngữ quen thuộc trong tiếng Việt hiện đại, thường đi kèm vế sau "tiền thầy bỏ túi", dùng để chỉ thái độ vô trách nhiệm, bỏ mặc hậu quả cho người khác miễn lợi ích riêng được bảo toàn. Rất ít tác phẩm văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 có được vinh dự này, khi nhan đề của nó đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày và tồn tại độc lập với văn bản gốc.
Kết
Hơn một thế kỷ sau khi ra đời, "Sống chết mặc bay" vẫn được nhắc đến như một cột mốc kép: cột mốc của thể loại truyện ngắn hiện đại Việt Nam buổi bình minh, và cột mốc của một bút pháp tố cáo hiện thực bằng nghệ thuật tương phản giản dị mà hiệu quả. Chính sự gọn ghẽ hiếm có ấy, một truyện ngắn chưa đầy vài nghìn chữ, đã giúp tác phẩm đi được một chặng đường dài trong đời sống văn học và ngôn ngữ Việt Nam.
Nguồn tham khảo:
- Vũ Ngọc Phan, Nhà văn hiện đại (1942) - Phạm Thế Ngũ, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Quốc học tùng thư, 1961-1965) - Nam Phong tạp chí, số 18 (1918) — nơi tác phẩm được công bố lần đầu - Các phân tích nghệ thuật tương phản và tăng cấp trong chương trình Ngữ văn 7 (sách giáo khoa và các tài liệu giảng dạy phổ thông hiện hành) - Tư liệu từ điển và ngôn ngữ học về thành ngữ "sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi"
