Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
PHỤ LỤC: ĐÁNH GIÁ VÀ PHÊ BÌNH
"Số Đỏ" của Vũ Trọng Phụng (1912-1939) ra đời như một tiếng cười lớn giữa xã hội thuộc địa những năm 1930, nhưng con đường của nó đến với độc giả không hề bằng phẳng. Từ một thiên tiểu thuyết trào phúng gây tranh cãi ngay khi mới đăng báo, tác phẩm đã trải qua nửa thế kỷ bị nghi kỵ, có lúc gần như biến mất khỏi đời sống văn học miền Bắc, trước khi được phục hồi và tôn vinh như một trong những đỉnh cao của văn xuôi hiện thực Việt Nam. Phần phụ lục này điểm lại một số góc nhìn phê bình tiêu biểu, có thật, đã được công bố về "Số Đỏ" và về vị trí của Vũ Trọng Phụng trong lịch sử văn học.
I. Một kiệt tác trào phúng và biểu tượng Xuân Tóc Đỏ
"Số Đỏ" được đăng nhiều kỳ trên Hà Nội Báo từ số 40 (ra ngày 7 tháng 10 năm 1936) và in thành sách năm 1938. Ngay từ khi xuất hiện, tác phẩm đã được nhìn nhận là một hiện tượng chưa từng có của nghệ thuật trào phúng Việt Nam. Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, người dành nhiều công sức tìm hiểu Vũ Trọng Phụng, từng nhận xét rằng điều khiến người đọc kinh ngạc ở nhà văn này là vốn hiểu biết xã hội rộng đến mức khó tin của ông, và ấn tượng sâu đậm nhất mà hầu như ai đọc "Số Đỏ" cũng có chung là cảm giác về một sự hỗn độn phi lý của đời sống mà nhà văn phơi bày bằng bút pháp châm biếm.
Nhân vật Xuân Tóc Đỏ, gã lưu manh hạ lưu bỗng chốc leo lên đỉnh cao danh vọng nhờ ăn may và mánh khóe, được xem là một sáng tạo bậc thầy: qua Xuân, Vũ Trọng Phụng không chỉ giễu một cá nhân mà giễu cả một cơ chế xã hội sẵn sàng tôn vinh sự giả dối miễn là nó khoác đúng lớp áo "văn minh". Nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá, người biên soạn công trình "Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta" (xuất bản năm 1999 nhân 60 năm ngày mất của tác giả), nhìn nhận "Số Đỏ" là cuốn tiểu thuyết dùng tiếng cười để vạch trần bản chất rởm của tầng lớp trưởng giả và "thượng lưu trí thức" thời tiền Cách mạng, một tiếng cười sắc bén dựng nên bằng những tình huống, những mâu thuẫn trào phúng và thủ pháp phóng đại đặc trưng của ngòi bút Vũ Trọng Phụng.
II. Từ "ông vua phóng sự đất Bắc" đến tiểu thuyết gia hiện thực
Trước khi viết "Số Đỏ", Vũ Trọng Phụng đã nổi tiếng với hàng loạt phóng sự điều tra như "Cạm bẫy người", "Kỹ nghệ lấy Tây", "Cơm thầy cơm cô", "Lục sì", những thiên phóng sự khiến ông được giới báo chí đương thời và hậu thế gọi là "ông vua phóng sự đất Bắc". Chính lối viết "tả chân" trần trụi, không né tránh mặt tối của xã hội, được rèn giũa từ nghề phóng sự ấy, đã trở thành chất liệu và bút pháp cho tiểu thuyết trào phúng của ông sau này.
Đặt "Số Đỏ" trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945, nhà nghiên cứu Trương Chính, trong một bài viết công bố năm 1956 bàn về "Giông Tố", một tiểu thuyết khác của Vũ Trọng Phụng, đã nhận xét rằng ông tìm khắp văn học hiện thực trước Cách mạng cũng không thấy cuốn tiểu thuyết nào dồn nén được nhiều tội ác, nhiều cảnh thối nát của xã hội cũ như tác phẩm của Vũ Trọng Phụng. Nhận định này, tuy bàn về "Giông Tố", phản ánh đúng tinh thần mà giới phê bình sau này áp dụng để lý giải sức tố cáo mãnh liệt xuyên suốt các sáng tác của ông, trong đó "Số Đỏ" là đỉnh cao ở khía cạnh trào phúng.
III. Nửa thế kỷ tranh cãi: từ vành móng ngựa đến ngày phục hồi
Đây là phần lịch sử tiếp nhận đặc biệt nhất của Vũ Trọng Phụng. Ngay từ năm 1932, khi sự nghiệp mới bắt đầu, ông đã từng bị chính quyền thuộc địa đưa ra tòa vì tội "tổn thương phong hóa" liên quan đến một sáng tác đăng báo. Vài năm sau, khi phóng sự "Lục Xì" và các sáng tác "tả chân" khác của ông ra đời, một cuộc bút chiến công khai đã nổ ra trên báo chí: cây bút Nhất Chi Mai, trên báo Ngày Nay của nhóm Tự Lực Văn Đoàn, cáo buộc lối viết của Vũ Trọng Phụng là "dâm uế". Ông đáp trả bằng bài viết nổi tiếng "Để đáp lời báo Ngày Nay: Dâm hay là không dâm?" (đăng trên báo Tương Lai, số 9, ngày 25 tháng 3 năm 1937), bảo vệ quan niệm viết văn "tả chân" nhìn thẳng vào sự thật xã hội. Cuộc tranh luận ấy cho thấy ngay từ sinh thời, Vũ Trọng Phụng đã bị một bộ phận dư luận xem là nhà văn "phóng túng", một định kiến sẽ còn đeo bám tác phẩm của ông rất lâu về sau.
Sau năm 1954, và kéo dài qua nhiều thập kỷ tiếp theo, "Số Đỏ" cùng phần lớn di sản của Vũ Trọng Phụng gần như vắng bóng trong đời sống xuất bản và giáo dục ở miền Bắc. Tác phẩm bị quy kết mang màu sắc "tự nhiên chủ nghĩa", bị cho là cổ súy bản năng thấp hèn và không phù hợp với thị hiếu lành mạnh mà văn học cách mạng đề cao. Nhà nghiên cứu Phong Lê, người sau này giữ vai trò quan trọng trong việc nhìn nhận lại Vũ Trọng Phụng, gọi khoảng thời gian từ 1939 (năm nhà văn qua đời) đến 1989 là 50 năm nhà văn phải chịu một thứ "án oan văn chương", bị cáo buộc là theo chủ nghĩa tự nhiên và kích thích bản năng con người.
Bước ngoặt đến cùng không khí Đổi Mới cuối những năm 1980. Năm 1987, một tuyển tập tác phẩm Vũ Trọng Phụng do nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh biên soạn và viết lời giới thiệu được Nhà xuất bản Văn học ấn hành, mở đường cho việc in lại các sáng tác của ông. Đỉnh điểm của quá trình phục hồi là lễ kỷ niệm 50 năm ngày mất Vũ Trọng Phụng, do Viện Văn học tổ chức tại Văn Miếu, Hà Nội, ngày 12 tháng 10 năm 1989, sự kiện được xem như dấu mốc chính thức đưa ông "trở lại" văn đàn với tư cách một trong những cây bút hiện thực xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Mười năm sau, năm 1999, nhân 60 năm ngày mất của ông, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá tiếp tục biên soạn công trình tổng hợp "Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta", như một sự ghi nhận muộn màng nhưng xứng đáng.
IV. Số Đỏ trong con mắt hậu thế
Khi đánh giá lại toàn bộ sự nghiệp Vũ Trọng Phụng, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh mô tả trải nghiệm đọc "Số Đỏ" như bị cuốn vào một cuộc tấn công toàn diện của nhà văn nhắm vào đủ loại "quái thai" sinh ra từ xã hội tư bản thực dân, hình ảnh cho thấy tầm vóc phê phán xã hội bao trùm của tác phẩm, không dừng ở việc giễu một vài thói tật cá nhân mà bao quát cả một hệ thống giá trị giả dối của phong trào "Âu hóa" rởm đời. Phong Lê, trong những đánh giá đưa ra sau ngày phục hồi, khẳng định các trang viết của Vũ Trọng Phụng mang "giá trị xuyên thế kỷ" nhờ khả năng nhận diện sắc bén bộ mặt xã hội và soi chiếu những vấn đề lớn của dân tộc, của số phận con người.
Hành trình tiếp nhận "Số Đỏ", từ một tác phẩm từng bị đưa ra tòa, bị bút chiến công kích, bị coi là "suy đồi" và cấm đoán trong nhiều thập kỷ, đến khi được phục hồi và đưa vào giảng dạy như một kiệt tác trào phúng kinh điển, tự nó đã là một câu chuyện phản chiếu những biến động của đời sống văn học Việt Nam thế kỷ hai mươi. Ngày nay, khi đọc lại tiếng cười của Xuân Tóc Đỏ giữa xã hội thượng lưu rởm đời, độc giả không chỉ thưởng thức một áng văn trào phúng bậc thầy, mà còn chứng kiến phần thưởng muộn màng mà thời gian dành cho một cây bút từng bị chính thời đại của mình nghi ngờ.
Nguồn tham khảo: - Wikipedia tiếng Việt, mục từ "Số đỏ" - Vũ Trọng Phụng, "Để đáp lời báo Ngày nay: Dâm hay là không dâm?", Tương Lai, số 9 (25/3/1937) - VnExpress, "Vũ Trọng Phụng 'sống lại' trên văn đàn" - VnExpress, "Vũ Trọng Phụng và vụ án văn chương" - Tạp chí Tao Đàn, "Số Đỏ, đứa con đáng tự hào của 'ông vua phóng sự đất Bắc' Vũ Trọng Phụng" - VOV, "Vũ Trọng Phụng: Ông vua của phóng sự đất Bắc Kỳ" - "Một bài viết 1956 của Trương Chính về tiểu thuyết 'Giông Tố' của Vũ Trọng Phụng" - Trần Hữu Tá (biên soạn), "Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta" (1999)
