Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
"Lều chõng" ra mắt bạn đọc lần đầu trên tuần báo Thời vụ từ số 112 (ngày 21 tháng 3 năm 1939), sau đó được Nhà xuất bản Mai Lĩnh in thành sách năm 1941. Đây là một trong bốn tác phẩm lớn nhất đời văn Ngô Tất Tố (1894 - 1954), cùng với "Tắt đèn", "Việc làng" và "Tập án cái đình". Gần chín mươi năm sau khi ra đời, cuốn tiểu thuyết phóng sự về những kỳ thi Hương, thi Hội cuối cùng của chế độ khoa cử phong kiến vẫn được giới nghiên cứu văn học nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau. Phụ lục này tổng hợp một số nhận định đã được xác minh, giúp bạn đọc có thêm chiều sâu tham chiếu sau khi khép lại thiên truyện.
Một, giá trị tư liệu của người trong cuộc
Điều khiến "Lều chõng" khác với nhiều trang viết về khoa cử cùng thời là độ chính xác đến từng chi tiết: cách dựng lều, cách niêm phong quyển thi, cách chấm trường, cách xướng danh. Sự chính xác ấy bắt nguồn từ chính vốn Nho học uyên thâm của tác giả. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan, trong công trình "Nhà văn hiện đại" (1942), một trong những bộ phê bình văn học có hệ thống đầu tiên của Việt Nam, đã nhận xét về sự chuyển mình của Ngô Tất Tố: ông "vào số những nhà Hán học đã chịu ảnh hưởng văn học Âu Tây và được người ta kể vào hạng nhà nho có óc phê bình, có trí xét đoán có tư tưởng mới". Chính sự cộng hưởng giữa vốn Hán học gốc rễ và nhãn quan phê phán chịu ảnh hưởng phương Tây đã cho phép Ngô Tất Tố vừa tái hiện đúng như một người trong cuộc, vừa đứng ra ngoài để phán xét cái guồng máy mà ông từng là một phần trong đó.
Hai, bản cáo trạng đối với một chế độ đã lỗi thời
Ở góc độ nội dung tư tưởng, lời giới thiệu in trong bản "Lều chõng" do Nhà xuất bản Văn Học phát hành năm 2002 gọi thẳng tác phẩm là "một bản cải chính, hơn nữa, một bản cáo trạng đối với chế độ khoa cử lỗi thời", đồng thời ghi nhận rằng "gần như mỗi chương, mỗi trang là một nụ cười giễu cợt, có khi là một tiếng cười ra nước mắt". Bi kịch của Vân Hạc, một sĩ tử tài hoa dấn thân vào con đường cử nghiệp với khát vọng giúp đời, giúp nước, rồi vỡ mộng trước sự khắc nghiệt và vô lý của trường thi, chính là nơi chứa đựng bản cáo trạng ấy. Bản thân Ngô Tất Tố cũng từng bộc bạch ý định của mình khi viết tác phẩm: phơi bày "những cái phi lý của các kỳ thi ấy" và ghi lại "sự sụp đổ tinh thần" của lớp nho sĩ đã đem cả đời gửi vào con đường khoa bảng. Khi những kỳ thi cuối cùng của nền khoa cử Việt Nam chính thức chấm dứt vào năm 1919 dưới triều Khải Định, thì cuốn sách xuất hiện hai mươi năm sau đó mang dáng dấp một bản tổng kết bằng văn chương cho cả một thời đại vừa khép lại.
Ba, bức tranh giao thời và vị trí trong dòng văn học hiện thực
Giới nghiên cứu văn học sử xếp Ngô Tất Tố vào hàng những cây bút tiêu biểu nhất của trào lưu văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, cùng với Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao. Đặt trong dòng chảy ấy, "Lều chõng" mang một vị trí khá đặc biệt: nếu phần lớn văn học hiện thực phê phán cùng thời hướng ống kính vào đời sống thành thị hoặc nông thôn đương đại, thì Ngô Tất Tố lại lách ống kính về phía sau, vào chính cái thế giới Nho học đang hấp hối trước làn sóng Tây học đang lên. Tác phẩm vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng Vân Hạc, mà còn là bức tranh về một tầng lớp trí thức bị bỏ lại giữa hai thời đại, khi cái học cũ không còn chỗ đứng mà cái học mới chưa kịp định hình chỗ đứng thay thế.
Bốn, đối sánh với "Tắt đèn": hai nửa của cùng một bức tranh xã hội
Nhà nghiên cứu Phong Lê, trên Tạp chí Sông Hương (số tháng 12 năm 2003), khi bàn về mảng sáng tác của Ngô Tất Tố viết về nông thôn như "Tắt đèn" và "Việc làng", đã đánh giá đó là "một sự hiểu biết toàn diện và sâu sắc, đầy quan tâm và cảm xúc về tình cảnh và số phận nông dân Việt Nam", đạt tới "hiệu quả cảm xúc sâu và bền". Đặt cạnh nhận định ấy, có thể thấy rõ hơn sự phân công trong chính sự nghiệp của Ngô Tất Tố: nếu "Tắt đèn" dồn hết bút lực cho số phận người nông dân dưới ách sưu thuế, với hình tượng chị Dậu đã trở thành biểu tượng, thì "Lều chõng" lại dành trọn tâm sức cho số phận giới trí thức Nho học dưới ách khoa cử. Nông dân và nho sĩ, hai tầng lớp tưởng như xa cách, hóa ra cùng là nạn nhân của một guồng máy phong kiến đang mục ruỗng từ gốc. Đặt hai tác phẩm cạnh nhau, người đọc có được một bức tranh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ hai mươi đầy đủ hơn nhiều so với khi đọc riêng lẻ từng cuốn.
Lời kết
Từ một cuốn tiểu thuyết phóng sự ra đời trong hoàn cảnh báo chí thuộc địa những năm cuối 1930, "Lều chõng" đã đi một chặng đường dài để trở thành một trong những tư liệu văn chương đáng tin cậy nhất về nền khoa cử phong kiến Việt Nam, đồng thời là một áng văn phê phán sắc sảo về sự hủ lậu của một thiết chế từng một thời được xem là con đường duy nhất để đổi đời. Những nhận định trên đây, dù xuất phát từ những thời điểm và góc nhìn khác nhau, đều gặp nhau ở một điểm: giá trị của tác phẩm không nằm ở việc lên án một cách đơn giản, mà ở khả năng vừa ghi chép chân thực, vừa cảm thông sâu sắc với bi kịch của những con người bị giam hãm trong một giấc mộng khoa bảng đã hết thời.
Nguồn tham khảo:
1. Vũ Ngọc Phan, "Nhà văn hiện đại", 1942 (nhận định về Ngô Tất Tố). 2. Lời giới thiệu, "Lều chõng", Nhà xuất bản Văn Học, 2002. 3. Phong Lê, bài viết về Ngô Tất Tố, Tạp chí Sông Hương, số tháng 12/2003. 4. Ngô Tất Tố, lời tự bạch về mục đích sáng tác "Lều chõng". 5. Tư liệu văn học sử về phân loại trào lưu văn học hiện thực phê phán Việt Nam 1930 - 1945. 6. Tư liệu lịch sử về kỳ thi Hội cuối cùng năm 1919 dưới triều Khải Định.
