Dưới cõi chết có một chỗ dành riêng cho những kẻ đã lừa được cả thần linh. Ở đó, hình phạt không phải là đau đớn. Hình phạt là làm mãi một việc mà mình biết chắc sẽ không bao giờ xong.

Sisyphus (đọc "Xi-di-phút") là vua thành Corinth, và là người ranh mãnh nhất trong mọi người phàm. Ông giàu có, thành phố ông thịnh vượng — nhưng ông không kiềm được cái tật lắt léo của mình.

Một ngày, ông tình cờ nhìn thấy Zeus mang một cô gái đi giấu. Cha cô gái tìm đến hỏi. Sisyphus mặc cả: "Tôi sẽ nói, nếu ông cho thành tôi một con suối nước ngọt chảy quanh năm."

Ông có con suối. Ông cũng có một kẻ thù là vua của các vị thần.

Zeus sai Thanatos — Thần Chết — xuống bắt Sisyphus, xích ông lại và lôi xuống địa ngục.

Nhưng khi Thanatos tới, Sisyphus đón tiếp rất niềm nở. Ông nhìn bộ xiềng trong tay vị thần và trầm trồ như một đứa trẻ.

"Bộ xiềng đẹp quá. Nhưng thú thật, tôi không hiểu nó khóa kiểu gì. Ngài làm mẫu cho tôi xem được không? Chỉ một lần thôi."

Thanatos, vốn không quen bị ai hỏi han, cao hứng tự tra tay mình vào xiềng để làm mẫu.

Sisyphus khóa lại.

Rồi ông nhốt Thần Chết trong hầm nhà mình.

Chuyện xảy ra tiếp theo khiến cả vũ trụ rối loạn: không ai chết được nữa. Người già ốm liệt giường mà không đi nổi. Bò lợn bị mổ vẫn kêu. Chiến trường đầy những người bị thương nát cả người mà vẫn ngồi dậy. Thần chiến tranh Ares nổi cơn thịnh nộ, vì chiến tranh không có cái chết thì chẳng còn là chiến tranh.

Ares tự tay xuống Corinth, phá hầm, giải thoát Thanatos, và tống Sisyphus xuống địa ngục.

Nhưng Sisyphus đã lường trước cả điều đó.

Trước khi đi, ông kịp dặn nhỏ vợ mình: "Khi ta chết, đừng làm tang lễ cho ta. Đừng chôn cất, đừng cúng viếng gì cả."

Người vợ nghe lời.

Xuống tới cõi âm, Sisyphus quỳ trước nữ hoàng Persephone và làm bộ mặt uất ức nhất đời mình.

"Thưa nữ hoàng, xin hãy xử cho con công bằng. Vợ con thậm chí không thèm chôn cất con. Không một nén hương, không một lời khấn. Đó là điều sỉ nhục với cả luật thiêng của các ngài. Xin cho con lên trần ba ngày để dạy dỗ mụ ta, rồi con quay lại ngay."

Persephone thấy có lý — luật tang lễ là luật thiêng. Bà cho phép.

Sisyphus lên tới mặt đất, hít một hơi không khí, nhìn mặt trời...

Và không quay lại.

Ông sống tiếp nhiều năm nữa, già đi, tận hưởng từng ngày mà ông đã đánh cắp. Ông là người duy nhất trong thần thoại Hy Lạp trốn khỏi cõi chết bằng chính lý lẽ của cõi chết.

Cuối cùng thì tuổi già cũng đến, và lần này các vị thần tự tay áp giải ông xuống, không giao cho ai cả.

Zeus nghĩ rất lâu về hình phạt. Đánh đập thì Sisyphus chịu được. Lửa cũng vậy. Vấn đề của Sisyphus không phải là ông không biết đau — mà là ông quá thông minh, và trí thông minh ấy luôn tìm ra một khe hở.

Nên Zeus giao cho ông một việc không có khe hở nào.

"Hãy đẩy tảng đá kia lên đỉnh đồi. Khi nào nó nằm yên trên đỉnh, ngươi được tự do."

Tảng đá lớn hơn một con bò. Sisyphus đẩy. Ông đẩy suốt cả ngày, gân cổ nổi lên, chân trượt trên sỏi, mồ hôi chảy thành dòng trên lưng.

Ông đưa được nó lên gần đỉnh.

Rồi ở nhịp cuối cùng, tảng đá trượt khỏi tay, lăn ầm ầm xuống chân đồi và nằm im ở đúng chỗ nó bắt đầu.

Sisyphus đi bộ xuống. Và bắt đầu lại.

Đó là hình phạt: không phải sức nặng, mà là sự vô nghĩa. Không phải nỗi đau, mà là việc biết trước kết cục mà vẫn phải làm.

Nhà văn Albert Camus, hai nghìn năm sau, viết một câu nổi tiếng về hình ảnh này: điều đáng chú ý nhất không phải lúc tảng đá lăn xuống, mà là lúc Sisyphus đi bộ trở xuống chân đồi. Đó là khoảnh khắc duy nhất ông rảnh tay, và ông ý thức rõ toàn bộ số phận mình. Camus bảo: chính vì ông ý thức được, ông vẫn còn hơn tảng đá. "Ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc."

Người Hy Lạp thì không nghĩ xa như thế. Với họ, bài học đơn giản hơn: có những cánh cửa mà kẻ thông minh nhất cũng không nên tìm cách lách qua.

Ở không xa Sisyphus, có một người đàn ông đứng ngập đến cằm trong một hồ nước trong vắt.

Tên ông là Tantalus (đọc "Tan-ta-lút"), vua xứ Lydia, và ông từng là người phàm được các vị thần yêu quý nhất.

Ông được mời lên Olympus ăn tiệc cùng thần linh — vinh dự chưa ai từng có. Ông ngồi cùng bàn với Zeus, nghe các thần nói chuyện, nếm rượu thần nectar và bánh ambrosia của họ.

Nhưng vinh dự ấy làm ông hỏng.

Ông bắt đầu ăn cắp rượu thần mang xuống trần khoe với bạn bè. Ông đem những bí mật nghe lỏm trên bàn tiệc ra kể khắp nơi.

Rồi ông làm một việc tệ hơn tất cả. Ông mời các vị thần xuống nhà mình dự tiệc đáp lễ — và ông muốn thử xem họ có thật sự biết hết mọi thứ như họ vẫn nói không. Ông dọn lên bàn một món ăn được làm từ một điều kinh khủng mà chúng ta sẽ không kể chi tiết ở đây; chỉ cần biết rằng nạn nhân là chính con trai ông, và ông làm thế chỉ để thử thần linh.

Các vị thần nhận ra ngay từ mùi món ăn. Không ai chạm đũa. Zeus đứng dậy, hất đổ bàn tiệc, và cho hồi sinh đứa bé.

Rồi ông tống Tantalus xuống tầng sâu nhất của địa ngục.

Hình phạt của Tantalus được thiết kế đúng theo tội của ông — tội thèm khát cái không thuộc về mình.

Ông bị bắt đứng vĩnh viễn trong một hồ nước trong, nước dâng đến cằm. Ngay trên đầu ông là cành cây trĩu quả: lê, táo, sung, lựu, ô liu, chín mọng, sát tầm tay.

Khi ông khát và cúi xuống uống, mặt nước rút đi, để trơ lại lòng hồ khô đen.

Khi ông đói và với tay lên hái quả, một cơn gió nâng cành cây lên vừa đủ cao để ngón tay ông chạm hụt.

Ông đứng đó mãi mãi, giữa nước và trái cây, chết đói và chết khát.

Từ tên ông, tiếng Anh có từ tantalize — nghĩa là hành hạ ai đó bằng cách đưa thứ họ khao khát tới ngay trước mặt rồi giật đi. Đó có lẽ là chữ ác nhất mà một cái tên từng để lại cho ngôn ngữ loài người.

Hai người đàn ông ấy, một đẩy đá, một với trái cây, là hai gương mặt của cùng một bài học mà người Hy Lạp lặp đi lặp lại trong mọi câu chuyện của họ: ranh giới giữa thần và người là có thật. Kẻ nào bước qua nó — bằng mưu mẹo như Sisyphus, hay bằng lòng tham như Tantalus — thì sẽ được ban cho một thứ vĩnh cửu.

Chỉ có điều thứ vĩnh cửu ấy không phải là sự sống.

🔀 Nếu là bạn? (M3): Bạn là Sisyphus, vừa lừa được Persephone và đang đứng trên mặt đất với ba ngày phép. Bạn sẽ: (A) Bỏ trốn, sống lén lút bao lâu có thể; (B) Quay lại đúng hẹn — chấp nhận cái chết nhưng giữ chữ tín với thần linh; hay (C) Quay lại, nhưng xin đổi hình phạt bằng cách dâng một điều gì đó cho Hades? Bản gốc: Sisyphus chọn A, và trả giá bằng vĩnh cửu. Câu hỏi thật của tale này: nếu bạn biết chắc mình sẽ bị bắt lại, thì mấy năm sống thêm ấy có đáng không?

🌍 So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ "hình phạt vĩnh cửu vô nghĩa" xuất hiện khắp nơi: Sisyphus đẩy đá (Hy Lạp) ↔ Ngô Cương chặt cây quế trên cung trăng, cây liền lại ngay sau mỗi nhát rìu (Trung Hoa) ↔ Prometheus bị đại bàng ăn gan mọc lại mỗi đêm (Hy Lạp) ↔ những tầng địa ngục lặp lại trong Phật giáo. Còn mô-típ của Tantalus — "đói khát giữa thừa mứa" — nối thẳng sang hình tượng ngạ quỷ (quỷ đói bụng to cổ nhỏ) trong Phật giáo Đông Á, thứ mà người Việt vẫn cúng vào rằm tháng Bảy. Thử xếp cạnh nhau: các nền văn hóa có xu hướng phạt tội nào bằng sự lặp lại vĩnh viễn, và vì sao "làm mãi không xong" lại đáng sợ hơn là bị hành hạ?