Không ai trong ba người bạn ngờ rằng thứ họ sắp giành lại được sẽ không bao giờ về tới nhà nguyên vẹn.

Nhiều năm trôi qua từ ngày Ilmarinen rèn xong Sampo rồi về tay không. Trong những năm ấy, Pohjola nhờ cối thần mà ngày một giàu có sung túc, còn xứ Kalevala quê nhà lại rơi vào những mùa đói kém. Väinämöinen, Ilmarinen, và một chàng trai trẻ liều lĩnh tên Lemminkäinen (đọc: Lem-min-cai-nen) bàn nhau: đã tới lúc phải đòi lại thứ đáng ra thuộc về cả hai bên chia sẻ công bằng, không phải để riêng Louhi độc chiếm.

Ba người đóng một con thuyền, giương buồm ra khơi, nhắm hướng Pohjola.

Giữa đường, thuyền họ bất ngờ mắc cạn — không phải trên đá hay cát, mà trên tấm lưng của một con cá chó khổng lồ nằm im dưới lòng biển. Họ buộc phải giết con cá để thuyền thoát ra được. Từ đống xương của nó, Väinämöinen nhặt lấy chiếc xương hàm, và với đôi tay khéo léo cùng vốn hiểu biết về nguồn gốc vạn vật, ông làm ra nhạc cụ đầu tiên có tên kantele (đọc: can-tê-lê), căng dây bằng những sợi tóc.

Nhiều người trong đoàn thử gảy đàn, nhưng không ai kéo ra được âm thanh nào ra hồn. Chỉ khi chính Väinämöinen đặt tay lên dây, tiếng đàn mới cất lên — và tiếng đàn ấy đẹp đến mức không lời nào tả xiết.

Thuyền cập bờ Pohjola. Väinämöinen ngồi xuống, ôm cây kantele, và bắt đầu gảy.

Tiếng đàn vang xa khắp xứ. Muông thú trong rừng ngừng chân lại gần nghe. Chim trên trời sà xuống thấp hơn. Cá dưới nước trồi lên mặt hồ. Và cả dân xứ Pohjola, từ già tới trẻ, đang thức cũng dần lịm vào một giấc ngủ sâu, mê man không cưỡng lại được, như thể chính âm nhạc đã dệt nên một tấm chăn phủ lên toàn bộ xứ sở.

Trong lúc cả Pohjola chìm trong giấc ngủ ấy, ba người bạn lặng lẽ hành động. Ilmarinen, người từng tự tay rèn ra Sampo, biết rõ nó được khóa bằng chín ổ khóa cắm rễ sâu trong núi đá — ông bôi mỡ lên từng ổ khóa cho trơn, rồi cùng một con bò mộng khỏe mạnh húc bật gốc rễ cối thần ra khỏi lòng đá. Họ khiêng Sampo xuống thuyền, và chèo ra khơi trong đêm tối, mừng rỡ vì mọi việc trót lọt.

Nhưng trên mặt biển, khi Pohjola đã lùi lại phía sau, Lemminkäinen — vốn tính bồng bột, hay được đà lấn tới — không kìm được lòng hân hoan. Dù đã được các bạn can ngăn, chàng vẫn cất cao giọng hát vang một bài ca mừng chiến thắng, tự hào khoe rằng mình vừa cùng bạn bè đoạt được báu vật lớn nhất phương bắc.

Tiếng hát ấy vọng ngược trở lại bờ, và đánh thức cả xứ Pohjola khỏi giấc ngủ do cây đàn kantele ru xuống.

Louhi bừng tỉnh, biết ngay chuyện gì đã xảy ra. Bà không đuổi theo bằng thuyền hay bằng quân lính. Bà hóa thân thành một con chim khổng lồ, đôi cánh xòe rộng che kín cả bầu trời, và lao theo con thuyền đang chạy trốn.

Chim khổng lồ đuổi kịp, sà xuống, và những móng vuốt của nó bấu chặt lấy Sampo ngay trên mạn thuyền. Cuộc giằng co nổ ra giữa mặt biển: bên này ba người bạn cố giữ báu vật, bên kia Louhi quyết đoạt lại cho bằng được.

Trong cơn giằng xé ấy, Sampo vỡ tan thành trăm mảnh.

Những mảnh lớn và nặng nhất chìm thẳng xuống đáy biển sâu. Người ta kể rằng chính vì thế mà biển cả giàu có mãi mãi, không bao giờ cạn kiệt cá tôm và của cải chìm dưới lòng nó.

Những mảnh nhỏ hơn thì trôi dạt theo sóng, tấp vào bờ biển Kalevala. Väinämöinen đi dọc bờ, cúi nhặt từng mảnh vỡ ấy lên, rồi đem gieo chúng xuống đất liền như người ta gieo hạt giống. Từ đó, đất Kalevala bắt đầu có mùa màng tươi tốt, có ngũ cốc để gặt, có cái ăn đủ đầy cho dân, dù không còn của cải vô tận như Sampo nguyên vẹn từng hứa hẹn.

Louhi, dù giận dữ tột cùng, cuối cùng chỉ vớt lại được đúng một mảnh nhỏ — chiếc nắp nhiều màu của cối thần — mang về Pohjola. Xứ ấy từ đó vẫn còn chút sung túc, nhưng không bao giờ lấy lại được sự giàu có tuyệt đối như khi còn giữ trọn Sampo trong lòng núi.

Không một ai — không Louhi, không Väinämöinen, không cả ba người bạn từng liều mình đi đoạt nó — có được trọn vẹn cối thần ấy nữa. Của cải hoàn hảo, hóa ra, không phải thứ tồn tại được lâu dài trên đời. Nhưng ngay cả những mảnh vỡ rải rác của nó cũng đã đủ để nuôi sống cả một dân tộc qua bao mùa đói kém.

Còn cây đàn kantele — thứ được làm ra tình cờ trên đường đi, từ xương một con cá chó và vài sợi tóc — thì vẫn ở lại với con người, hết đời này qua đời khác, mỗi lần có ai gảy lên vẫn đủ sức ru cả một vùng đất vào giấc ngủ, hoặc đánh thức lòng người bằng một niềm vui khôn xiết.

Sampo đã tan vỡ và chìm sâu từ rất lâu. Nhưng tiếng đàn thì còn mãi, và những bài ca về nó vẫn còn được hát, đời nối đời, cho tới tận hôm nay.

🕸️ Bản đồ nhân vật (M1): Väinämöinen (người hát cổ xưa, chế ra kantele) — Ilmarinen (thợ rèn, hiểu rõ cách mở khóa Sampo) — Lemminkäinen (chàng trai liều lĩnh, vô tình đánh thức Pohjola bằng tiếng hát mừng sớm) hợp sức đoạt Sampo từ Louhi (bà chúa Pohjola, hóa chim khổng lồ để giành lại). Ba người bạn bổ khuyết cho nhau — trí khôn, tay nghề, lòng gan dạ — nhưng chính điểm yếu của người liều lĩnh nhất suýt khiến cả nhóm mất trắng.

🌍 Đối chiếu đa văn hóa (M7): Báu vật vô tận bị giành giật rồi vỡ tan, mảnh vỡ hóa phúc lành rải khắp — mô-típ này gần với nhiều huyền thoại về của cải không thể chiếm trọn: chiếc cối thần biến mất dưới biển nhưng làm biển mặn mãi mãi trong cổ tích Bắc Âu (dị bản "Vì sao biển mặn"), hay kho báu bị chia nhỏ trong nhiều truyện dân gian thế giới mang cùng bài học — thứ quý giá nhất không phải để một người ôm trọn, mà để chia sẻ, dù chỉ còn là mảnh vỡ.