"Hồn bướm mơ tiên" ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt của văn học Việt Nam hiện đại. Đăng nhiều kỳ trên báo Phong Hóa (các số 20-29, từ tháng 11 năm 1932 đến tháng 1 năm 1933) rồi in thành sách ngay trong năm 1933, đây là tiểu thuyết đầu tay của Khái Hưng, đồng thời cũng là tác phẩm mở đầu cho toàn bộ sự nghiệp văn xuôi của nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Một cuốn sách mỏng, chưa đầy trăm trang, nhưng suốt gần một thế kỷ đã kéo theo những cách đọc rất khác nhau, thậm chí đối lập nhau, giữa các nhà nghiên cứu.

Góc nhìn thứ nhất: một khởi đầu về kỹ thuật viết mới. Ngay từ khi tác phẩm vừa ra mắt, nhà phê bình Trần Thanh Mại (1933-1934) đã dành cho nó những lời khen đáng chú ý, cho rằng Khái Hưng có khả năng quan sát tinh tế và biết đặt tâm tình con người vào trong cảnh vật, khiến những khung cảnh vốn bình thường trở nên nhuốm màu thi vị và cảm xúc. Theo hướng đánh giá này, cái mới của "Hồn bướm mơ tiên" không chỉ nằm ở đề tài mà còn ở bút pháp: dung hợp chất lãng mạn với lối quan sát khách quan chịu ảnh hưởng từ văn xuôi Pháp cuối thế kỷ 19. Nhiều thập niên sau, nhà phê bình Thụy Khuê (viết khoảng 2008-2009) còn đẩy sự ngợi khen này lên mức cao nhất, khi nhận xét tác phẩm không thừa một chữ, một chi tiết, và cho rằng tiếng Việt của Khái Hưng trong cuốn sách đã đạt đến sự giản dị ở mức tinh luyện.

Góc nhìn thứ hai: phê phán chất lý tưởng hóa, duy mỹ. Đối lập với luồng ca ngợi trên là một mạch phê bình chỉ ra rằng chính sự trong trẻo, thanh cao ấy lại là giới hạn của tác phẩm. Vũ Ngọc Phan, trong bộ "Nhà văn hiện đại" (1942), xếp "Hồn bướm mơ tiên" vào loại mà ông gọi là tiểu thuyết lý tưởng, dẫn ra lời thề của nhân vật Ngọc trước lúc chia tay Lan, rằng suốt đời sẽ không lấy ai và sống trong thế giới mộng ảo của một mối tình lý tưởng, để nhận xét đây là điều quá cao xa, vượt khỏi tầm với của người thường. Đến năm 1974, Lê Huy Oanh còn đi xa hơn, cho rằng so với các tiểu thuyết khác của Khái Hưng, "Hồn bướm mơ tiên" có nội dung lẩm cẩm, mang dáng dấp gần với tuồng cải lương, dù ông vẫn ghi nhận hình thức văn chương trong sáng và những đoạn tả cảnh vững tay. Nhà nghiên cứu Hồ Khoa (1994), một mặt xem tác phẩm là cột mốc mở ra một giai đoạn phát triển mới của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại và đánh giá cao khả năng dựng tâm lý nhân vật, mặt khác cũng phê phán việc Khái Hưng lý tưởng hóa quá mức nhân vật Ngọc, đặc biệt ở chi tiết chàng trai này ngả sang mộ đạo chỉ sau khi đọc một cuốn sách, một bước chuyển mà ông cho là thiếu sức thuyết phục. Ở một khía cạnh khác, nhà phê bình Tam Ích (1964), dù vẫn đánh giá cao tác phẩm nói chung, đã chỉ ra rằng Khái Hưng chưa thực sự thấu hiểu giáo lý nhà Phật, khi để tình thương từ bi của cửa thiền lẫn lộn với tình yêu nam nữ, một sự nhầm lẫn mà ông cho là có phần chưa công bằng với giá trị Phật giáo.

Góc nhìn thứ ba: giá trị giải phóng cá nhân khỏi lễ giáo phong kiến. Một hướng tiếp cận khác, gắn "Hồn bướm mơ tiên" vào mạch chung của tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn, chú ý đến khía cạnh xã hội của tác phẩm hơn là khía cạnh tôn giáo hay mỹ cảm. Cùng với "Nửa chừng xuân", "Đoạn tuyệt", "Lạnh lùng" và một số tiểu thuyết khác của nhóm, tác phẩm được xem là góp phần phản ánh cuộc đấu tranh cho quyền tự do cá nhân, quyền tự do hôn nhân và quyền sống của người phụ nữ trước những ràng buộc khắt khe của đại gia đình phong kiến. Từ hướng này, chính Hồ Khoa lại đưa ra một cách đọc khác cho hành động của ni cô Lan trong truyện, coi việc nàng từ chối cuộc hôn nhân bị ép gả, tự ý bỏ trốn rồi chọn nương náu cửa thiền là một sự khẳng định ý thức cá nhân, một quyết định hoàn toàn do nàng tự lựa chọn, kể cả trong cách ứng xử với tình cảm dành cho Ngọc về sau. Nhà nghiên cứu Đào Thị Hải Thanh cũng đặt nhân vật Lan vào dòng mạch tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn vốn luôn đề cao quyền tự quyết của cá nhân, đặc biệt là cá nhân nữ giới, trước những khuôn phép đã định sẵn.

Góc nhìn thứ tư: so sánh với dòng hiện thực phê phán cùng thời. Đặt bên cạnh những tên tuổi của văn học hiện thực phê phán cùng giai đoạn như Ngô Tất Tố hay sau này là Nam Cao, sự khác biệt về mục đích phản ánh giữa hai dòng văn học hiện rõ. Trong khi tiểu thuyết hiện thực phê phán chọn đối tượng phản ánh là người nông dân, người nghèo thành thị trong cảnh sưu cao thuế nặng, đói cơm rách áo, thì "Hồn bướm mơ tiên" cùng phần lớn tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn hướng ống kính vào đời sống tinh thần, khát vọng tình yêu tự do của tầng lớp trí thức tiểu tư sản thành thị. Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ, trong công trình "Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại", từng nhận định rằng xét về bản chất, dòng tiểu thuyết lãng mạn của Tự Lực Văn Đoàn mang những đặc điểm tiêu cực và có xu hướng thoát ly hiện thực xã hội. Đây là một nhận định khắt khe, đặt trong bối cảnh phê bình mácxít nhiều thập niên chú trọng chức năng phản ánh hiện thực xã hội của văn học, nhưng cũng chính vì thế mà nó cho thấy rõ ranh giới giữa hai lối viết: một bên tìm cách cải tạo xã hội bằng phơi bày cái xấu, một bên tìm cách khẳng định con người cá nhân bằng cách dựng nên một cõi tình yêu thanh cao, tựa như một phản đề nhẹ nhàng nhưng kiên quyết trước lễ giáo cũ.

Nhìn lại gần một thế kỷ sau ngày ra đời, "Hồn bướm mơ tiên" vẫn là một văn bản gây tranh cãi thú vị: được khen vì đã mở ra một lối viết mới cho tiểu thuyết quốc ngữ, bị chê vì quá lý tưởng hóa tình yêu đến mức xa rời đời sống thực, nhưng đồng thời cũng được nhìn nhận như một tuyên ngôn kín đáo cho quyền được yêu và quyền tự quyết của con người cá nhân trong buổi giao thời. Có lẽ chính sự đa diện ấy, chứ không phải một đáp án duy nhất, mới là lý do khiến tác phẩm còn được đọc và được tranh luận cho đến ngày nay.

- Vũ Ngọc Phan, "Nhà văn hiện đại" (1942) - Trần Thanh Mại, các bài phê bình đăng báo (1933-1934) - Tam Ích, bài viết phê bình (1964) - Lê Huy Oanh, bài viết phê bình (1974) - Hồ Khoa, công trình nghiên cứu (1994) - Thụy Khuê, bài viết phê bình (2008-2009) - Phan Cự Đệ, "Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" - Đào Thị Hải Thanh, nghiên cứu về nhân vật nữ trong tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn