Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
"Hà Nội băm sáu phố phường" ra đời năm 1943, một năm sau khi Thạch Lam qua đời vì bệnh lao ở tuổi ba mươi hai. Tập tùy bút mỏng, tập hợp những bài báo ông viết rải rác trên các báo của Tự Lực văn đoàn, lại trở thành một trong những văn bản được nhắc đến nhiều nhất khi người ta bàn về Hà Nội, về ẩm thực Việt, và về vị trí của Thạch Lam trong văn học Việt Nam hiện đại. Phần phụ lục này điểm lại một số góc nhìn phê bình, nghiên cứu đã được công bố về tác phẩm, để bạn đọc có thêm một lớp tham chiếu ngoài văn bản chính.
Một khởi điểm cho thể tùy bút đô thị và ẩm thực
Trước Thạch Lam, văn chương Việt Nam chưa có nhiều tiền lệ cho việc viết về một món quà rong, một tiếng rao đêm, hay một tấm biển hiệu phố cổ bằng bút pháp vừa quan sát tỉ mỉ vừa gợi cảm xúc. "Hà Nội băm sáu phố phường" thường được xem là một trong những văn bản đặt nền cho dòng tùy bút viết về đô thị và văn hóa ẩm thực Việt Nam hiện đại, mở đường cho một lối viết mà sau này Vũ Bằng tiếp nối rõ rệt nhất trong "Miếng ngon Hà Nội" (1959) và "Thương nhớ mười hai". Các bài viết gần đây về lịch sử văn học đô thị Hà Nội trước 1945 đều xếp Thạch Lam cùng Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài vào nhóm những cây bút đã tạo dựng một "văn bản Hà Nội" mà nhiều thế hệ sau còn quay lại đọc như tư liệu sống về một đô thị đã mất.
Chất duy mỹ, tinh tế của Thạch Lam trong tương quan với các cây bút hiện thực cùng thời
Thạch Lam viết trong bối cảnh văn học Việt Nam những năm 1930-1940 đang phân hóa mạnh giữa khuynh hướng lãng mạn của Tự Lực văn đoàn và khuynh hướng hiện thực phê phán của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan, trong bộ "Nhà văn hiện đại", nhận xét về văn Thạch Lam rằng ông "có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp", và cho rằng "phải là người giàu tình cảm lắm mới viết được như vậy". Nhận xét này, tuy đưa ra chủ yếu khi bàn về truyện ngắn Thạch Lam, cũng gần như tóm gọn được thi pháp của "Hà Nội băm sáu phố phường": một cách nhìn nâng niu, chăm chút những chi tiết nhỏ nhặt của đời sống thị dân, thứ mà các cây bút hiện thực phê phán cùng thời thường bỏ qua để dồn bút lực vào phơi bày bất công xã hội. Chính sự khác biệt này khiến Thạch Lam giữ một vị trí riêng, không hẳn thuộc hẳn về phía lãng mạn thoát ly như một số thành viên khác của Tự Lực văn đoàn, cũng không rẽ hẳn sang hiện thực phê phán, mà đứng ở một khoảng giữa: quan sát đời sống nghèo khó, những gánh hàng rong, những phận người lam lũ, nhưng bằng một cái nhìn đầy trắc ẩn hơn là tố cáo.
Nhà văn Nguyễn Tuân, người viết lời tựa cho tập truyện "Gió đầu mùa" của Thạch Lam ngay sau khi ông mất, để lại một số nhận định về văn phong Thạch Lam vẫn thường được trích dẫn lại: Nguyễn Tuân cho rằng Thạch Lam đã góp phần làm cho tiếng Việt "gọn ghẽ hơn, co giãn hơn, mềm mại và tươi mát hơn". Nguyễn Tuân, người sau này cũng viết về Hà Nội và về ẩm thực bằng một bút pháp tài hoa, cầu kỳ theo cách riêng của mình, đã ghi nhận ở Thạch Lam một tấm lòng "chân thành" với những người nghèo, dù cách biểu đạt của hai ông khác nhau khá xa: Nguyễn Tuân thiên về sự phô diễn kiến văn và cảm giác mạnh, còn Thạch Lam chọn sự tiết chế, nhỏ nhẹ.
Giá trị tư liệu văn hóa và đời sống Hà Nội xưa
Ngoài giá trị văn chương, "Hà Nội băm sáu phố phường" từ lâu đã được nhiều người xem như một nguồn tư liệu về đời sống thị dân Hà Nội giai đoạn trước 1945: cách bày biện một gánh phở, một hàng cốm làng Vòng, cách đặt tên hiệu buôn, nếp sinh hoạt của các phố nghề trong khu phố cổ. Đây là lý do tác phẩm được nhắc lại nhiều trong các bài viết về lịch sử đô thị, kiến trúc phố cổ, và văn hóa ẩm thực Hà Nội đăng trên báo chí và các trang nghiên cứu văn học những năm gần đây, kể cả trong các so sánh học thuật đối chiếu ghi chép của Thạch Lam với những khảo tả đô thị Hà Nội của tác giả nước ngoài ở giai đoạn sau. Điều cần lưu ý là bản thân Thạch Lam viết bằng cảm quan của một nhà văn, không phải một nhà dân tộc học hay sử học, nên các chi tiết trong sách nên được đọc như một lát cắt cảm xúc và ký ức cá nhân về Hà Nội, hơn là một công trình khảo cứu chính xác tuyệt đối về mặt sử liệu.
Ảnh hưởng đến các cây bút viết về Hà Nội sau này
Về sau, không ít cây bút viết về Hà Nội, đặc biệt về ẩm thực và ký ức đô thị, đã ít nhiều tiếp nối tinh thần của "Hà Nội băm sáu phố phường". Trường hợp rõ nhất là Vũ Bằng với "Miếng ngon Hà Nội", ra đời khi ông đã xa Hà Nội và viết trong tâm thế hoài nhớ, dùng món ăn làm cái cớ để gọi lại cả một không gian văn hóa đã lùi vào quá khứ, một lối viết gần với tinh thần "Hà Nội băm sáu phố phường" dù cảm xúc hoài niệm ở Vũ Bằng đậm hơn nhiều do hoàn cảnh xa xứ. Nguyễn Tuân, như đã nói, cũng là một cây bút lớn viết về Hà Nội và về các món ăn, thức uống, tuy phong cách của ông thiên về sự phô bày tri thức và cảm giác tinh vi hơn là sự nhỏ nhẹ, kín đáo của Thạch Lam. Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, trong các bài viết về văn học tiền chiến và quá trình hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam, xếp Thạch Lam vào nhóm những trí thức mới của thời kỳ đó, người tìm vào nội tâm và cảm giác tinh tế như một hướng đi riêng so với các nhà văn cùng thời, một cách đọc giúp lý giải vì sao bút pháp của "Hà Nội băm sáu phố phường" nghiêng về gợi cảm giác hơn là kể sự kiện.
Nhìn chung, giới nghiên cứu văn học Việt Nam khi bàn về giai đoạn 1930-1945 khá thống nhất ở một điểm: "Hà Nội băm sáu phố phường" là tác phẩm cho thấy rõ nhất chất duy mỹ, chất trữ tình đặc trưng của Thạch Lam khi ông áp bút pháp truyện ngắn giàu cảm xúc của mình vào thể tùy bút, biến những trang viết về quà rong, phố xá thành một dạng văn chương vừa có giá trị thẩm mỹ vừa có giá trị lưu giữ ký ức văn hóa đô thị. Đó cũng là lý do sau hơn tám mươi năm, tập sách mỏng này vẫn tiếp tục được tái bản, được trích giảng trong nhà trường, và được xem như một trong những viên gạch đầu tiên của dòng văn chương viết về Hà Nội bằng vị giác và ký ức.
Nguồn tham khảo
- Vũ Ngọc Phan, "Nhà văn hiện đại" (nhận định về văn phong Thạch Lam) - Nguyễn Tuân, lời tựa tập "Gió đầu mùa" của Thạch Lam - Vương Trí Nhàn, các bài viết về văn học tiền chiến và quá trình hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam - Vũ Bằng, "Miếng ngon Hà Nội" (1959), "Thương nhớ mười hai" — tác phẩm kế thừa tinh thần - Wikipedia tiếng Việt, mục từ "Thạch Lam"
