"Đời thừa" là truyện ngắn của Nam Cao, in trên tuần báo Tiểu thuyết thứ bảy năm 1943, sau được xem là một trong những tác phẩm quan trọng nhất viết về đề tài người trí thức tiểu tư sản nghèo trước Cách mạng tháng Tám. Cùng với "Sống mòn", "Trăng sáng" và "Giăng sáng", truyện khắc họa bi kịch của nhà văn Hộ, người mang hoài bão văn chương lớn nhưng bị gánh nặng cơm áo bóp nghẹt. Dưới đây là một số góc nhìn phê bình văn học đã ghi nhận về tác phẩm.

Giới nghiên cứu văn học Việt Nam, từ các công trình phổ biến trong nhà trường đến các chuyên luận học thuật, đều thống nhất xem "Đời thừa" là nơi Nam Cao gửi gắm trực tiếp quan niệm nghệ thuật của mình qua lời độc thoại của Hộ. Đoạn văn được trích dẫn phổ biến nhất, gần như thành khẩu quyết trong nghiên cứu về Nam Cao, là: "Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có." Đây không chỉ là lời của một nhân vật hư cấu mà được nhiều nhà nghiên cứu đọc như phát ngôn nghề nghiệp của chính Nam Cao, đối lập rạch ròi giữa nhà văn đích thực và kẻ viết thuê theo khuôn mẫu để cầu no. Đặt trong hoàn cảnh Hộ phải viết những trang "nhạt phèo" để kiếm tiền nuôi vợ con, tuyên ngôn ấy càng mang sắc thái chua chát tự vấn, khi lý tưởng và thực tế cầm bút đối chọi gay gắt ngay trong một con người.

Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức, khi bàn về phong cách viết của Nam Cao, từng đối chiếu ngòi bút ông với các cây bút cùng thời: không né tránh hiện thực như Thạch Lam, không cực đoan một chiều như Vũ Trọng Phụng, cũng không tô hồng lãng mạn như Nhất Linh, Khái Hưng, mà "luôn tỉnh táo, sắc bén" trong việc phân tích, mổ xẻ con người. Theo hướng nhìn này, bi kịch của Hộ trong "Đời thừa" được nhiều người nghiên cứu mô tả như "tiếng kêu đau thương" về sự chết mòn tinh thần của cả một lớp trí thức trong xã hội cũ, những người có học, có hoài bão, nhưng bị đời sống áo cơm từng ngày bào mòn cho đến khi tự thấy mình chỉ là kẻ "thừa". Nhà nghiên cứu Phong Lê, người dành nhiều công trình cho sự nghiệp Nam Cao, cũng nhìn nhận "Đời thừa" như một biểu hiện tiêu biểu của bi kịch tinh thần: không phải cái đói cơm áo giết chết thể xác, mà chính gánh nặng mưu sinh giết chết dần khát vọng sống có ý nghĩa, đẩy con người vào vòng luẩn quẩn giữa lý tưởng nghệ thuật, trách nhiệm gia đình và sự bất lực triền miên.

Nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền, tác giả nhiều công trình về chủ nghĩa hiện thực Nam Cao, xem Nam Cao là "nhà văn lớn nhất của trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930 đến 1945", người tuy đến với dòng văn học này muộn hơn các bậc đàn anh nhưng đã "đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi". Theo hướng phân tích của ông, giá trị cốt lõi trong sáng tác Nam Cao nằm ở cách nhìn con người bằng lòng nhân đạo sâu sắc: quan trọng không phải người ta thấy gì, mà thấy bằng cách nào, bằng đôi mắt của tình thương hay của sự ghẻ lạnh. Ở "Đời thừa", chủ nghĩa nhân đạo ấy thể hiện qua cảnh Hộ say rượu, đánh đập vợ con rồi tỉnh ra ôm mặt khóc, nhận lỗi trong đau đớn. Giọt nước mắt của Hộ, cũng như mô-típ nước mắt từng trở đi trở lại trong nhiều trang viết khác của Nam Cao, được xem là dấu hiệu của một lương tri chưa từng ngủ yên, dù bị chính chủ nhân của nó chà đạp trong cơn bế tắc. Chính khả năng vừa phơi bày cái ác, cái yếu đuối của con người, vừa gìn giữ niềm tin vào phần lương thiện còn sót lại trong họ, được nhiều nhà nghiên cứu xem là hạt nhân nhân đạo chủ nghĩa của ngòi bút Nam Cao.

Trong toàn bộ sự nghiệp Nam Cao, giới nghiên cứu thường phân biệt hai mảng đề tài song song: người nông dân nghèo và người trí thức tiểu tư sản nghèo. "Chí Phèo" khắc họa bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, một con quỷ dữ của làng Vũ Đại khát khao lương thiện nhưng bị xã hội dồn đến đường cùng. "Lão Hạc" là bi kịch của lòng tự trọng và sự cùng quẫn, một người cha nghèo chọn cái chết để giữ trọn mảnh vườn cho con. Cả hai đều là những bi kịch mang màu sắc vật chất, gắn với cái đói, cái nghèo, sự tha hóa nhân hình lẫn nhân tính của người nông dân dưới đáy xã hội. "Đời thừa" đứng ở một tọa độ khác: nhân vật Hộ không đói đến mức phải bán chó hay ăn bả chó như Lão Hạc, cũng không bị đẩy vào tù rồi biến dạng như Chí Phèo, nhưng lại chịu đựng một dạng bi kịch tinh thần đặc thù của người có học, có ý thức sâu sắc về giá trị bản thân và vẫn giữ được lý trí để tự dằn vặt, tự phán xét chính mình mỗi khi sa ngã. Chính sự phân định này khiến "Đời thừa" thường được nhắc đến như minh chứng cho bề rộng của chủ nghĩa hiện thực Nam Cao, không chỉ dừng ở bi kịch cơm áo của tầng lớp dưới đáy mà còn mở sang bi kịch tinh thần của tầng lớp trí thức nửa thầy nửa thợ, một đóng góp riêng mà không nhiều cây bút hiện thực cùng thời khai thác đến độ sâu như vậy.

Hơn tám mươi năm sau khi ra đời, "Đời thừa" vẫn được nhắc đến như một trong những trang viết trung thực nhất về nỗi khổ của người cầm bút nghèo, đồng thời là bản tuyên ngôn nghệ thuật cô đọng của một nhà văn luôn tự vấn về ý nghĩa việc viết. Bi kịch của Hộ, xét cho cùng, không có hồi kết trọn vẹn, bởi Nam Cao không đưa ra lối thoát dễ dàng cho vấn đề ông đặt ra: làm sao để vừa là một nghệ sĩ chân chính, vừa là một con người có trách nhiệm với những người thân yêu, trong một xã hội không chừa chỗ cho cả hai điều ấy cùng lúc.

- Nguyên văn tuyên ngôn nghệ thuật của nhân vật Hộ trong "Đời thừa" - Nhận định của Hà Minh Đức về phong cách Nam Cao và bi kịch nhân vật Hộ - Nhận định của Trần Đăng Suyền về vị trí Nam Cao trong trào lưu hiện thực phê phán 1930-1945 và cách nhìn nhân đạo trong sáng tác của ông (tác giả công trình "Chủ nghĩa hiện thực Nam Cao") - Nhận định của Phong Lê về bi kịch tinh thần người trí thức tiểu tư sản trong "Đời thừa" - Thông tin về hoàn cảnh ra đời: đăng trên tuần báo Tiểu thuyết thứ bảy năm 1943